यूक्लिड

कुतूहल कलाविश्वातलं

यूक्लिड

रिबेरा हा सतराव्या शतकातला एक चित्रकार. याचा जन्म स्पेनमध्ये झाला पण हा नंतर इटलीमध्ये आला, त्यानं इटलीमध्ये असताना रंगवलेली बरीचशी चित्रं गाजली. 

तो इटलीमध्ये आला तेंव्हाचा काळ वेगळा होता. राजघराण्यातल्या किंवा श्रीमंत लोकांपेक्षा विद्वान माणसांची चित्रं याकाळात लोकप्रिय होत चालली होती. प्राचीन ग्रीक आणि रोमन तत्वज्ञानामध्ये लोकांचा रस वाढत चालला होता. याकाळात त्यानं काढलेलं एक चित्र म्हणजे 'यूक्लिड'. यूक्लिड हा इ.स.पुर्व ३०० च्या दरम्यान ग्रीसमध्ये होऊन गेलेला थोर गणिती होता. खरंतर 'भूमितीचा जनक' या नावानंही तो ओळखला जातो. स्वतःच्या प्रमेयांसोबतच त्यानं त्याकाळात ज्ञात असणाऱ्या साऱ्या गणिताच्या सिध्दांतांचं संकलन केलं. युक्लिडनंतर जवळपास पुढची २००० वर्षे गणिताच्या दुनियेत इतकं मोठं काम कुणीच केलं नाही. त्यानं लिहिलेलं एलिमेंट्स हे पुस्तक विसाव्या शतकातही बेस्ट सेलर होतं !!

या चित्रकारानं यूक्लिडच्या काढलेल्या चित्राचं वैशिष्ट म्हणजे त्यानं यूक्लिडच्या बाह्यरूपापेक्षा यूक्लिडच्या व्यक्तिमत्वाचं, त्याच्या अंतरंगांचं केलेलं चित्रण. हे चित्र प्रचलित व्यक्तिचित्रांच्या (portrait) खुपच वेगळं होतं. या चित्रात गडद काळ्या पार्श्वभूमीवर यूक्लिड दाखवला गेलाय. त्याची दाढी, नखं वाढलेली आहेत. कपडे जीर्ण झालेले आहेत. असं वाटतंय की त्याचं दैनंदिन आयुष्यात लक्षच नाहीये. सारं आयुष्य त्यानं गणिताला समर्पित केल्यासारखं दिसतंय. त्याचे डोळे एकप्रकारे त्याची गणिताच्या विश्वातली असणारी सत्ता दाखवतात. तो गणिताचा एक ग्रंथ दाखवतोय. त्यामध्ये आपल्याला भूमितीच्या आकृत्या दिसतात. हा ग्रंथही जीर्ण झालेला दिसतो.

या चित्रकाराचा आयुष्यातला शेवटचा काळ वाईट गेला. आर्थिक समस्यांना तोंड देता देता याचा मृत्यू झाला.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान

#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ :

https://sizeofart.com/dose-of-art-47-jusepe-de-ribera-euclid-c-1630-1635/

http://www.getty.edu/art/collection/objects/130406/jusepe-de-ribera-euclid-spanish-about-1630-1635/

पहिला मेघ

ओळख कलाकृतींची

पहिला मेघ

सर विलियम क्विलर ऑर्चर्डसन यानं 'श्रीमंत पती आणि सुंदर पत्नी' या समीकरणावर जुळलेल्या लग्नांवर भाष्य करताना ३ चित्रं काढलीत. प्रेमाचा पाया नसणारी अशी लग्नं अयशस्वी होतात असं या चित्रकारानं आपल्या चित्रांमधून दाखवलं. या चित्रमालिकेतलं हे तिसरं चित्र - "पहिला मेघ". 

हे चित्र पहिल्यांदा प्रदर्शित करताना त्यानं टेनिसन या कवीच्या खालील ओळी चित्रासोबत लिहिल्या होत्या:

'It is the little rift within the lute

That by-and-by will make the music mute.'

'ल्युट वाद्यातली एक छोटीशी भेग,

हळूहळू करत जाईल संगीताला मूक'

चित्रामध्ये त्यानं संध्याकाळी बाहेरून घरी परतलेलं जोडपं दाखवलंय. चित्र जवळून बघितलं तर यातल्या पती-पत्नीमध्ये बर्‍याच वर्षांचं अंतर असल्याचं जाणवतं. घरातल्या प्रशस्त असणार्‍या हॉलवरुन तो श्रीमंत आहे ते स्पष्ट होतं. वयाने कमी असणारी त्याची पत्नी पाठमोरी असली तरी सुंदर असल्याचं जाणवतं. तिचं अस्पष्ट प्रतिबिंब आपल्याला दिसतं. त्यांच्यात काहीतरी वाद होऊन पत्नी तिथून निघून जाताना दिसते. त्याच्या देहबोलीवरुन तो त्रस्त होऊन भांडलाय असं दिसतं तर ती वैतागून तिथून निघून जाताना दिसत आहे. त्यांच्या नात्यात पडलेली ही पहिलीच भेग आहे. चित्रामध्ये दोघांमध्ये दिसणारं अंतर हे मानसिक पातळीवरही आहे. "पहिला मेघ" असं नाव देताना पुढं येणारं वादळ चित्रकाराला सूचीत करायचं आहे.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान

#माझीशाळामाझीभाषा

#कारागिरी

संदर्भ 

https://www.ngv.vic.gov.au/explore/collection/work/4224/

https://www.tate.org.uk/art/artworks/orchardson-the-first-cloud-n01520

जत्रा

कुतूहल कलाविश्वातलं

जत्रा

हार्लेक्विनेड हा सोळाव्या शतकानंतर युरोपमध्ये पसरलेला एका विशिष्ट प्रकारच्या विनोदी नाटकांचा प्रकार. याची सुरुवात इटलीत झाली पण नंतर हा सर्वत्र पसरला. याची लोकप्रियता एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कमी होत गेली. १९३० च्या आसपास हा प्रकार नामशेष झाला.

या नाट्यप्रकारात काही ठराविक पात्रं येतात. सर्वसाधारण कथानक असं काहीतरी असतं: मुख्य नायक असतो हार्लेक्विन. त्याचं कोलंबाईन या नायिकेचे प्रेम असतं. तिचंही त्याच्यावर प्रेम असतं. तिच्या स्वार्थी/हावरट असणाऱ्या वडिलांचा या प्रेमाला विरोध असतो. त्यांच्या नोकरांच्या सहाय्यानं ते दोघांची ताटातूट करण्याचा प्रयत्न करतात. यापैकी एक नोकर असतो - पिअराॅट. काहीशा बावळट असणाऱ्या या नोकराचंही कोलंबाईनवर प्रेम असतं. (त्यामुळं या पात्राला कधीकधी एक भावुकपणाची छटा येते.) पण एकूणच बावळट असण्यामुळं हे पात्र विदुषकासारखं बनतं.

हार्लेक्वीन हा मात्र चतुर असतो. कठीण प्रसंगी काहीतरी शक्कल लढवून तो दरवेळी मार्ग काढतो. हार्लेक्वीनचं पात्र रोमँटिक असतं. त्याच्याकडं एक जादूची छडी असते. त्या छडीचा वापर करत तो जादूही करत असतो. हार्लेक्वीन हे पात्र पिअराॅटच्या पात्राच्या नेमकं उलटं आहे. या दोन पात्रांमध्ये विरोधाभास आहे. पिढ्यान्पिढ्या रंगभूमीवरची ही पात्रं ठरलेली असायची. 

पाॅल सिझेन ह्या चित्रकारानं 'जत्रा' ह्या चित्रात ह्याच व्यक्तिरेखा थोड्याशा वेगळ्या प्रकारे दाखवल्या. (त्याकाळात बऱ्याचदा जत्रेमध्ये हे नाटक सादर व्हायचं.) त्यानं ह्या पात्रांना दाखवलं ते रंगभूमीवर प्रवेश करताना. म्हणजे ही पात्रं अजून लोकांसमोर आलेली नसताना. त्यामुळं चित्रकारानं ह्या पात्रांच्या वेगळ्याच छटा दाखवण्याची मुभा घेतली आहे. एकप्रकारे त्यानं अभिनेत्यांचे भूमिकेचे मुखवटे चढवण्यापूर्वीचे चेहरे या चित्रात दाखवले आहेत. यातला हार्लेक्वीन हसता खेळता चेहरा असणारा, नेहमीची प्रतिमा असणारा नायक वाटत नाही. तो थोडासा अहंकारी असा वाटतो. पण पडद्यांच्या रचनेमुळं त्याच्या व्यक्तिमत्वाला एक गती येते. त्याच्या तांबड्या-काळ्या कपड्यांमुळं तो उठून दिसतो. याउलट पिअराॅट एकरंगी कपड्यांत दिसतो. ही वेशभूषा नाट्यतल्या पात्रांना अनुसरून आहे. दोघांच्या उंचीमध्येही फरक जाणवतो. पिअराॅट हार्लेक्वीनला ढकलताना दिसतो. आपल्या बावळट भुमिकेनं लोकांना हसवण्याच्या तयारीत पिअराॅट दिसतो. त्याच्या चेहऱ्यावर बावळटपणा किंवा भावूकपणा दिसत नाही.

कुणालातरी स्वतःच्या बंगल्यामध्ये लावण्यासाठी नविन चित्र हवं होतं म्हणून त्यानं पाॅलला चित्र काढायला सांगितलं होतं. पाॅलनं मग हे चित्र काढलं होतं. हे चित्र काढताना स्वतःच्या मुलाला त्यानं हार्लेक्वीनसाठी माॅडेल म्हणून उभं केलं होतं. पाॅलच्या मृत्यूनंतर हे चित्र चांगलंच गाजलं. जगप्रसिद्ध चित्रांमध्ये या चित्राचा समावेश होतो.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ :

https://arthive.com/artists/1020~Paul_Cezanne/works/1279~Pierrot_and_harlequin

https://vsemart.com/pierrot-and-harlequin-by-paul-cezanne/


http://www.paulcezanne.org/pierrot-and-harlequin.jsp

दारिद्र्य आणि संपत्ती यांची टक्कर

ओळख कलाकृतींची

दारिद्र्य आणि संपत्ती यांची टक्कर

विख्यात लेखक चार्ल्स डिकन्स याची 'ब्लीक हाऊस' नावाची कादंबरी १८५२-५३ मध्ये एका लेखमालिकेतून प्रकाशित झाली. त्यावेळच्या कायदाव्यवस्थेवर भाष्य करणारे हे उपहासात्मक लिखाण (satire) होते. ही कादंबरी चांगलीच गाजली. या कादंबरीत एक पात्र होतं - 'जो' नावाचं. कथानकात हा 'जो' गरीब असणारा एक लहान मुलगा होता. पोटापाण्यासाठी रस्त्यावर सफाई करुन तो लोकांकडे पैसे मागायचा. इंग्रज समाजातल्या शहरातल्या गरीब वर्गाचं दर्शन या पात्रातून होत होतं. 'ब्लीक हाऊस'मुळं हे पात्र सर्वांना परिचयाचं झालं.

या काळात रस्त्यावरची सारी वाहतूक घोडागाड्यांमधूनच होई. रस्त्यावर बऱ्याचदा कचरा असे. घोड्यांच्या शेणामुळं रस्ते अजुनच अस्वच्छ होत. एखाद्या उच्चभ्रू व्यक्तीला  रस्त्याच्या पलीकडं जायचं असल्यास ही सफाई करणारं मुलं झाडूनं रस्ता साफ करुन पैसे मागत. त्यांना मग बहुतेक वेळा 'टिप'च्या स्वरुपात पैसे मिळत. भीक मागण्याला तिथं अजिबातच परवानगी नसल्यानं पोटापाण्यासाठी काही मुलं (किंवा बऱ्याचदा वयस्कर माणसं) असे मार्ग निवडत. घोडागाड्यांना अचानक ब्रेक लावता येत नसल्यानं रस्ता खूप काळजीपूर्वक पार करावा लागे. लहान मुलांसाठी हे थोडसं धोक्याचंच काम होतं. उच्चभ्रू समाजातून त्यांना फारसा चांगला प्रतिसाद मिळायचाच असे नाही - ते लोक झाडलोट करणाऱ्या मुलांना अगदी तुच्छ नजरेनं पहात. 

४-५ वर्षांनी १८५८ मध्ये विल्यम फ्रिथ नावाच्या एका चित्रकारानं समाजातल्या विषमतेवर भाष्य करताना एक चित्र काढलं - 'The crossing sweeper' (रस्ता पार करणारा सफाईकामगार). यात रस्त्याची सफाई करणाऱ्या गरीब मुलाच्या बाजूलाच त्यानं एक उच्चभ्रू महिला दाखवली. फ्रिथनं या चित्रात उच्चभ्रू लोकांपैकी काहीजणांना या मुलांविषयी वाटणारा तिरस्कार नेमका टिपला. रस्त्यावर एखादी घोडा गाडी वेगानं येत आहे का हे ते दोघंही पाहत आहेत. झाडलोट करणाऱ्या त्या अनवाणी मुलाकडं उच्चभ्रू स्त्री सहानुभूतीनं पाहण्याऐवजी त्याच्याकडं दुर्लक्ष करणं पसंत करते असं हे चित्र पाहताना जाणवतं.

  

१८५८ मध्ये काढलेलं चित्र

हे चित्र 'दारिद्र्य आणि संपत्ती यांची लंडनच्या रस्त्यावरील टक्कर' चित्रित करणारी कलाकृती म्हणून त्या काळात गाजलं होतं. फ्रिथनं हेच चित्र बदलत्या फॅशनला प्रतिबिंबित करत बर्‍याचदा काढलं. पण त्यापैकी १८५८ मध्ये काढलेलं चित्र जास्त प्रसिध्द आहे.
   

१८९३ मध्ये काढलेलं चित्र

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान

#माझीशाळामाझीभाषा

#कारागिरी

संदर्भ :

http://reframingthevictorians.blogspot.com/2014/12/the-crossing-sweeper_65.html?m=1

http://www.museumoflondonprints.com/image/64954/william-powell-frith-the-crossing-sweeper-1858

https://en.wikipedia.org/wiki/Crossing_sweeper?wprov=sfla1

आफ्रिकेतले मुखवटे

कुतूहल कलाविश्वातलं

 

आफ्रिकेतले मुखवटे

 

आफ्रिकेतील जमातींमध्ये बऱ्याचशा प्रथा आहेत. तिथल्या वेगवेगळ्या देशांमध्ये असणाऱ्या लोकांच्या प्रथांमध्ये वेगवेगळेपण असले तरी साऱ्या लोकांमध्ये एक समानता आहे - मुखवट्यांच्या वापराची.

 

वेगवेगळ्या धार्मिक विधींच्या वेळी हे लोक वेगवेगळे मुखवटे परिधान करतात. त्यांच्या समजुतीप्रमाणं मुखवटे धारण केल्यानंतर मुखवटाधारक व्यक्तीच्या देहात ज्याचा मुखवटा आहे ती देवता (किंवा पितर किंवा एखादी शक्ती वगैरे) संचारते. अशा विधींच्या दरम्यान बऱ्याचदा ठराविक संगीताची साथ असते. हे मुखवटे काही निवडक लोकच परिधान करु शकतात. अंगात देवता/शक्ती वगैरे संचारल्यानंतर ठराविक मंडळी त्यांच्याशी संवाद साधू शकतात. जन्म, वयात येणं, विवाह, अंत्यविधी अशा प्रसंगी होणाऱ्या विधींमध्ये हे मुखवटे येतातच, पण नृत्याचा सामाजिक कार्यक्रम, युध्दाआधीचे विधी अशा प्रसंगीही हे मुखवटे वापरले जातात. असे मुखवटे बनवणाऱ्या कलाकारांना त्यांच्या समाजात विशेष मान असतो. ही मुखवटे बनवण्याची विद्या पिढ्यान् पिढ्या बापाकडुन मुलांकडे जात राहते. 

 

हे मुखवटे आफ्रिकेतल्या लोकांची खरीखुरी पारंपारिक कला आहे. लाकूड, पितळ, तांबे वगैरेपासुन हे मुखवटे बनवतात. त्यांना वेगवेगळे रंग दिले जातात. त्यांचे आकार वास्तववादी नसतात. ज्या शक्ती/देवतेचा तो मुखवटा असेल त्या शक्ती/देवतेला व्यक्त करणारा तो मुखवटा असतो. उदा. मुखवट्याला असणारी म्हैशीची शिंगे ताकत दर्शवतात. हे मुखवटे मानवी चेहरा, पशूचा चेहरा (किंवा दोन्हींचं मिश्रण) दर्शवितात.          

 

 

     

विसाव्या शतकाआधी गोऱ्या लोकांनी कृष्णवर्णीय मंडळींच्या या कलेची हेटाळणी केली. वास्तववादी नसल्यानं या कलेला कमी दर्जाचं लेखण्यात आलं. पण विसाव्या शतकात एक स्पॅनिश कलाकार आफ्रीकेतल्या कलेच्या शैलीनं भारावून गेला - त्याचं नाव पाब्लो पिकासो. पिकासोनं या कलेतून बऱ्याच गोष्टी उचलल्या. आधुनिक कलेवर (modern art) या आफ्रिकन कलेचा बराच प्रभाव आहे - ते आपण नंतर पाहूच. (आपण यातले बरेचशे मुखवटे, त्यातली कला, त्यांचा हेतु हे सारं आपण नंतर पाहू.) पण एकेकाळी कमी दर्जाची मानली गेलेल्या ह्या कलेला नंतर प्रचंड मान मिळाला. आज जगभरचे कलाप्रेमी लोक आफ्रिकेतले मुखवटे आपल्या वैयक्तिक संग्रहात ठेऊ लागले आहेत.       

 

- दुष्यंत पाटील

 

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान

#माझीशाळामाझीभाषा

#कारागिरी

 

संदर्भ :

 

 http://www.historyofmasks.net/mask-history/history-of-african-masks/

 https://interesting-africa-facts.com/African-Art/African-Masks-Information.html

 http://www.rebirth.co.za/african_mask_history_and_meaning.htm

रुगन् इथल्या चुनखडीच्या कडा

ओळख कलाकृतींची

 

रुगन् इथल्या चुनखडीच्या कडा

 

कॅस्पर डेव्हिड फ्रेडरिक हा युरोपमधला एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरूवातीचा एक महत्वाचा चित्रकार. याच्या चित्रांचं वैशिष्ट्य म्हणजे ती वरवर निसर्गचित्रं असली तरी ती प्रतिकात्मक असतात. त्यात जीवनाचा खोल अर्थ सापडतो. त्याचं एक चित्र म्हणजे 'chalk cliffs at Regen' (रिगन् इथल्या चुनखडीच्या कडा). हे चित्र त्यानं १८१८ च्या दरम्यान म्हणजे दोनशे वर्षांपूर्वी काढलं. 

 

१८१८ मध्ये त्याचं लग्न झालं अणि लग्नानंतर काही दिवसांनी तो त्याचा भाऊ राहायचा त्या बेटावर (म्हणजे रुगन् इथं) गेला होता. त्याच दरम्यान त्यानं हे चित्र काढलं. या चित्रातल्या व्यक्ती ह्या डावीकडून अनुक्रमे त्याची पत्नी, तो स्वतः आणि त्याचा भाऊ आहे असं मानलं जातं. त्याची पत्नी त्याच्यापेक्षा २० वर्षांनी लहान होती. 

 

या चित्रात आपल्याला लाल रंगाचे कपडे घालणारी  त्याची पत्नी सुरक्षित प्रकारे बसलेली दिसते. लाल रंग हा प्रेमाचा रंग मानला जातो. तिचं लक्ष जवळपासच आहे. चित्रात दोन बाजूला दोन झाडं दिसतात. सफेद रंगाच्या धोकादायक वाटणाऱ्या चुनखडीच्या कडा दिसतात. पण आपलं लक्ष वेधून घेतो तो  समोर पसरलेला अथांग समुद्र. चित्रकाराचा भाऊ झाडाला टेकून उभा आहे. त्याचं लक्ष समोरच्या समुद्राकडं आहे. चित्रकार स्वतः सुरक्षित जागा सोडून समोर दरीमध्ये उतरण्याचा रस्ता आहे का ते बघतोय. समुद्रात दोन नौकाही दिसतात.

 

 

 

या चित्राचे वेगवेगळे अर्थ लावले जातात. या चित्रकाराचा समकालीन असणारा एक तत्वज्ञ होता - Friedrich Schleiermacher. या तत्वज्ञाचं १८०९ मध्ये लग्न झालं होतं तेंव्हा त्यानं आपल्या पत्नीला लिहिलं होतं - "तू मला पहिल्यांदा दिसलीस ती आनंदी आणि हसतखेळत असणारी.... बाजूला खोल दरी असताना तू मजेमध्ये फुलं तोडत होतीस.. जेंव्हा काहीतरी भयानक गोष्ट घेऊन आपल्या बाजूला काळ येईल तेंव्हा असंच हसतखेळत तू काळाकडुन भयानक गोष्ट हिरावून घेशील का?" ("As joyful and lighthearted as you first seemed to me . . . . frolicking around with me on the edge of the precipice picking flowers, so will you also frolic with me on the edge of this ominous time and wrest from it whatever it may offer."). नुकतंच लग्न झालेल्या चित्रकारानं नेमकं ह्याच विषयावर चित्र काढलं असावं असं मानलं जातं. 

 

काहींच्या मते हे चित्र चित्रकाराचा मृत्यूविषयीचा दृष्टिकोन दाखवतं. समोर अथांग पसरलेला समुद्र मृत्यू दर्शवतो. किनाऱ्यापर्यंतचं जग हे मर्यादा असणारं जीवन दर्शवतं. लाल, निळे आणि हिरवे कपडे घातलेले त्याची पत्नी, तो स्वतः आणि त्याचा भाऊ हे लोक (कपड्याच्या रंगांवरून) ख्रिस्ती धर्मातली तीन तत्वं प्रेम, श्रध्दा आणि आशा दर्शवितात. 

 

- दुष्यंत पाटील

 

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान

#माझीशाळामाझीभाषा

#कारागिरी

 

संदर्भ :

 

http://www.theartwolf.com/masterworks/friedrich.htm

http://ghdi.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=284

https://en.wikipedia.org/wiki/Chalk_Cliffs_on_R%C3%BCgen

कोण होता बलबाहू?

कुतूहल कलाविश्वातलं

 

कोण होता बलबाहू?

 

तेराव्या शतकात चेंगीझखानचा नातू असणाऱ्या कुबलाई खानचं चीनमध्ये साम्राज्य होतं. या कुबलाई खानवर बौद्ध धर्माचा खूप प्रभाव होता. त्याचा आध्यात्मिक गुरु होता फाग्सपा. तो तिबेटमध्ये असायचा. सम्राट कुबलाई खाननं आपल्या गुरुंना तिबेटमध्ये सुवर्णस्तूप बांधायला सांगितलं. या काळात वास्तुशिल्पक्षेत्रात नेपाळी कलाकारांचा दबदबा होता. त्यामुळं या सुवर्णस्तूपाच्या निर्मितीसाठी नेपाळच्या राजाकडं १०० कुशल कारागिरांची मागणी करण्यात आली. नेपाळचा राजा जयभीमदेव मल्ल फक्त ८० कारागीरच देऊ शकला. गंमत म्हणजे या ८० कारागीरांचं नेतृत्व एक सोळा-सतरा वर्षांचा मुलगा करत होता - त्याचं नाव बलबाहू.

 

बलबाहूची लहानपणीची खात्रीलायक अशी फारशी माहिती उपलब्ध नाही. पण त्याच्याकडं लहानपणापासूनच असामान्य अशी प्रतिभा होती. त्याला लहानपणापासुनच कलेची अावड होती. त्याला कलेविषयीचे ग्रंथ पाठ होते असं मानण्यात येतं. ८० कारागीरांचं नेतृत्व करण्याची तयारी बलबाहूनं दाखवली. राजा जयभीमदेव मल्लिकार्जुन यानं त्याची असामान्य प्रतिभा पाहूनच त्याला वयानं कमी असूनही कारागिरांचा नेता म्हणून मान्यता दिली होती. बलबाहूच्या नेतृत्वाखाली हे ८० कारागीर तिबेटमधल्या ल्हासा या ठिकाणी सुवर्णस्तूप बांधण्यासाठी निघाले.     

 

बलबाहू चीनमध्ये अरनीको नावानं ओळखला जाऊ लागला. सुवर्णस्तूपाचं काम अप्रतिम झालं. हा स्तूप बनायला जवळपास दोन वर्षं लागली. फाग्सपा अरनिकोच्या प्रतिभेनं खूप प्रभावित झाला. अरनिकोला आता मायदेशी जायचं होतं, पण फाग्सपाला त्याला परत जाऊ द्यायचं नव्हतं. अरनीकोला त्यानं एक प्रकारची दीक्षाही दिली. त्यामुळं अरनीकोचं स्थान कारागीरांपेक्षा वरचं झालं. फाग्सपानं अरनीकोला सम्राट कुबलाई खानला भेटायला सांगितलं. 

 

 

अरनीकोचा पुतळा

 

 

सम्राट कुबलाई खानला भेटण्यासाठी अरनीको राजधानीला (आजच्या काळातलं बीजिंग)  पोहोचला. सुरुवातीच्या संवादानंतर सम्राट कुबलाईखान प्रभावित झाला. त्याच्याकडं एक खराब झालेलं, भग्नावस्थेतलं पितळी शिल्प होतं. हे शिल्प होतं मानवी शरीराचं. यात शरीरातील नसा, नीला, रोहिणी वगैरे दाखवल्या होत्या. हे शिल्प अॅक्युपंक्चर उपचारपध्दतीशी संबंधित होतं. हे शिल्प पूर्वीच्या काळी मंगोलियामधुन भेट मिळालं होतं. ते शिल्प सम्राटानं अरनिकोला पूर्ववत करायला सांगितलं. हे काम करायला अरनीकोला दोन वर्षं लागली, पण पूर्ववत झालेलं शिल्प पाहून मोठमोठे चिनी कलाकारही अचंबित झाले.  

 

यानंतर अरनिकोनं बऱ्याच मोठमोठ्या वास्तूंच्या रचना (design) केल्या. यात सर्वात प्रसिद्ध असणारी वास्तूरचना म्हणजे आजच्या बीजिंगमध्ये असणारे धवलस्तूप. जवळपास ५१ मीटर उंची असणाऱ्या या स्तूपाचा पायाशी ३० मीटर व्यास अाहे. शिखराला छत्रीसारखी रचना असून त्यावर ३६ पितळेच्या घंटा आहेत. ही वास्तू चीननं पूर्वीच राष्ट्रीय संपत्ती म्हणून घोषित केली आहे.            

 

 

धवलस्तूप

 

 

सम्राट कुबलाई खान युध्दापूर्वी संरक्षणासाठी एक विधी करायचा. या विधीत अरनीकोनं बनवलेली 'महाकाल' नावाची प्रतिमा वापरली जायची. आणि कुबलाई खान सारी युध्दं जिंकायचा. त्याकाळात 'महाकाल' ही प्रतिमा सम्राटाच्या शक्तिशाली सत्तेचं प्रतिक बनली होती. 

 

अरनीकोनं काही वैज्ञानिक उपकरणंही बनवली. यात अवकाशातील ग्रहांची परिभ्रमण दाखवणारी प्रतिकृती, पाण्याच्या प्रवाहावर चालणारं घड्याळ यासारख्या उपकरणांचा समावेश होतो.

 

अरनिकोनं वास्तुकलेवर कार्यशाळाही घेतली होती. या कार्यशाळेत चीन, तिबेट, मंगोलिया, नेपाळ इथून २०० कलाकार सहभागी झाले होते. अरनिकोनं बुध्दशिल्प कसं बनवावं (मापं, प्रमाणं) यावर एक पुस्तकही लिहिलं. 

 

अरनीकोनं तीन स्तूप, नऊ बौद्ध मंदिरे यांच्यासहित अनेक वास्तूंच्या रचना केल्या. वास्तूरचनेशिवाय तो चित्रकलेतही प्रवीण होता. राजघराण्यातील कित्येक मंडळींची त्यानं व्यक्तिचित्रं काढलीत. त्याला चीनमधले सर्वोच्च किताब, मानसन्मान मिळाले. 

 

आज इतकी आतलं उलटून गेल्यावरही चीन आणि नेपाळ दोन्ही देशांना या प्रतिभावंत कलाकाराचा अभिमान आहे.

 

- दुष्यंत पाटील

 

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान

#माझीशाळामाझीभाषा

#कारागिरी

 

संदर्भ :

http://www.arnikosociety.com.np/arniko.php

https://www.nepalitimes.com/here-now/the-life-and-times-of-arniko/

http://www.imnepal.com/arniko-biography/

https://en.wikipedia.org/wiki/Araniko?wprov=sfla1

आनंदी भाऊ आणि बिचारी आई

ओळख कलाकृतींची

आनंदी भाऊ आणि बिचारी आई

उरॉस प्रिडिक हा सर्बियामधला कलाकार. त्या काळी सर्बिया ऑस्ट्रियन साम्राज्याचाच एक भाग होता.

या कलाकाराचं कलेमधलं उच्च शिक्षण व्हिएन्ना  इथं झालं. शिक्षण झाल्यावर तो तिथंच सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून नोकरीलाही लागला. व्हिएन्नामधल्या संसदभवनात त्यानं तिथल्या पुराणांमधल्या विषयांवर आधारित अशीच बरीच चित्रं रंगवली.

वय सर्वसाधारण २९-३० असताना त्याचे वडील, त्याचा भाऊ वारला आणि आई आजारी पडली. व्हिएन्नामधली नोकरी सोडून  तो आपल्या गावी परत आला. त्याचं गाव म्हणजे खरंतर खेडेगाव होतं. या गावात त्यानं दैनंदिन जीवनावर आधारित कित्येक चित्रं काढलीत. हा चित्रकार फक्तच खेडेगावातल्या जीवनाचं चित्रण करत नव्हता तर तो आपल्या चित्रातून काहीतरी संदेश द्यायचा प्रयत्न करायचा, लोकांच्या वाईट सवयींवर काहीतरी भाष्य करण्याचा  प्रयत्न करायचा. अशाच प्रयत्नातलं त्याचं एक चित्र म्हणजे 'आनंदी भाऊ आणि बिचारी आई' !!

या चित्रकारानं खेडेगावामध्ये एक गोष्ट पाहिली होती - बरीच मद्यपी मंडळी रात्रभर दारू ढोसून पहाटे रस्त्यावरून मोठमोठ्यानं आवाज करत, लोकांची झोपमोड करत जात असत. त्यानं १८८७ मध्ये  विषयावर हे चित्र काढलं. या चित्रात चार तरुण लोक नशेमध्ये  रस्त्यावरून जाताना दिसत आहेत. यापैकी समोरचा संगीत वाजवताना दिसतोय. पहाटेची वेळ आहे. त्या चौघांपैकी एकाची आई त्रस्त होऊन हाक मारत बोलवण्याचा प्रयत्न करत आहे. पण  तिच्या मुलाला त्याची पर्वा दिसत नाही. कच्चा रस्ता, ग्रामीण भागातली घरं, जनावरं या सगळ्यांमुळं खेडेगावातलं वातावरण जिवंत झालं आहे. या चित्रात चित्रकारानं प्रामुख्यानं काळा, पांढरा आणि लाल रंग वापरलेला आहे.

चित्रकारानं ज्या हेतूनं हे चित्र काढलं होतं तो हेतू साध्य झाला नाही. गावातल्या मद्यपी मंडळींनी यातून काहीही संदेश घेतला नाही. उलट आपलं इतकं अचूक चित्र काढल्याबद्दल त्यांना कौतुक वाटत होतं !!

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ :

http://www.urospredic.ch/wp-content/uploads/2017/11/UrosPredic_english.pdf

https://steemit.com/serbia/@milovancevic/ten-masterpiece-of-serbian-art

http://www.muddycolors.com/2012/01/uros-predic-orlovat-1857-belgrade-1953/

https://en.wikipedia.org/wiki/Happy_Brothers