पिठोरा चित्रं

मुशाफिरी कलाविश्वातली

पिठोरा चित्रं

गुजरातच्या मध्य भागात एक 'राठवा' नावाची भिल्ल/आदिवासी जमात राहते. भारतातल्या इतर भिल्ल जमातींसारखीच या जमातीची स्वतःची अशी एक संस्कृती आहे. पूर्वापार चालत आलेल्या काही परंपरा आहेत. ह्या लोकांचं स्वतःचं असं रंजक गोष्टींनी भरलेलं असं पुराणही आहे, सण आहेत, संगीत आहे. त्यांची स्वतःची वेगळी चित्रकलाही आहे. अर्थातच, त्यांचं जीवन आपल्यापेक्षा बरंचंसं वेगळं आहे.

त्या लोकांमध्ये एक खास पद्धत रूढ आहे. जसं आपल्या आयुष्यात वेगवेगळ्या समस्या येत असतात, तसं ह्या लोकांच्याही आयुष्यात समस्या येत असतात. ह्या समाजातल्या कुणाही व्यक्तीला घरात/जीवनात काही समस्या जाणवू लागल्यास तो जमातीतल्या धर्मप्रमुख अशा तांत्रिकाची भेट घेतो. समस्या असणाऱ्या व्यक्तीला घरधनी (घराचा मालक) असं म्हणतात. (जनावरे मरणे किंवा घरी कुणीतरी आजारी असणे अशा प्रकारच्या या समस्या असतात.)  हा तांत्रिक त्या व्यक्तीला काही तोडगे सांगतो, काही विधी करायला सांगतो. या ठिकाणी घरधनी आपल्या समस्या कमी झाल्यावर घराच्या भिंतींवर 'पिठोरा चित्रे' काढण्याचे नवस बोलतो. कालांतरानं जेंव्हा त्या व्यक्तीच्या समस्या थोड्या कमी झाल्यासारख्या वाटतात, तेंव्हा त्याला आपण बोललेलं नवस फेडायचं असतं.
नवस फेडण्यासाठी घरधनी तांत्रिकाला भेटतो. तांत्रिक त्याला कोणत्या प्रकारची चित्रं भिंतींवर काढायची याविषयी मार्गदर्शन करतो. मग घरधनी लखाराला (पिठोरा चित्रं काढणारा चित्रकार) बोलावतो आणि मग 'लखारा' सांगितलेली चित्रं काढतो. घरावर ही चित्रं पूर्ण होताच नवस फेडणं पूर्ण होतं. यानंतर संगीत, नृत्य यांच्यासहित साऱ्या गावाला जेवण दिलं जातं !

★Anilbhardwajnoida [CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)] 
★https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pithora_wall_painting.JPG

या चित्रांना 'पिठोरा' चित्रं का म्हणतात? या जमातीत एक पारंपरिक कथा सांगितली जाते. या कथेप्रमाणं देवांचा राजा असणाऱ्या इंद्राला ७ बहिणी होत्या. यातली एक बहीण होती राणी कडी कोयल. ती एके दिवशी अरण्यात गेली. तिथं ती राजा कंजूराणा याला भेटली. हे दोघं एकमेकांच्या प्रेमात पडले. यातून तिला दिवस गेले आणि मुलगा झाला. पण अजून तिचं लग्न झालं नव्हतं. तिनं (भावाच्या भीतीनं) आपल्या मुलाला वाहत्या  पाण्यात सोडलं.

हे बाळ इंद्राच्या इतर दोन बहिणींना पुढं मिळालं. त्यांनी बाळाला वाचवलं. त्यांनी बाळाचं नाव 'पिठोरा' असं ठेवलं. या बाळाला त्यांनी राजवाड्यात नेलं.

कालांतरानं पिठोरा मोठा झाला. मामा असणाऱ्या इंद्राला पिठोराचं लग्न करायचं होतं. पण पिठोराला आधी आपले आईवडील कोण आहेत ते जाणून घ्यायचं होतं. त्यानं  इंद्राला आपले आई वडील कोण आहेत हा प्रश्न विचारला. यानंतर  इंद्रानं एकदा मोठी सभा बोलावली. यात त्यानं साऱ्या देवीदेवतांना, राजा राणी आणि मोठ्या लोकांना बोलावलं. यात कंजूराणाही होता. पिठोरानं कंजूराणाला पाहताक्षणीच ओळखलं. त्यानं कंजूराणाकडं बोट दाखवत ते आपले वडील असल्याचं सांगितलं. यानंतर पिठोराचं पिठोरीशी मोठ्या थाटामाटात लग्न झालं. या लग्नाला सारे देवदेवता घोड्यांवरून किंवा हत्तीवरून आले.

राठवा जमातीचे लोक पिठोराला आपला देव मानतात कारण त्यानं पाहताक्षणीच आपल्या वडिलांना ओळखलं !! ह्या लोकांच्या चित्रात देवमंडळी घोड्यांवरून येताना दिसतात कारण कथेमध्ये पिठोराच्या लग्नात देवदेवता घोड्यांवरून येतात.

पिठोरा चित्रं घराच्या पुढच्या (व्हरांड्याला लागून असणाऱ्या) भिंतीवर आणि घराच्या दोन बाजूला असणाऱ्या भिंतींवर काढली जातात. पुढच्या भिंतींवर असणारं चित्र ११ फूट X ८ फूट इतकं मोठं असतं !! यामध्ये भरभरून देवदेवता, माणसं, प्राणी, निसर्गातल्या गोष्टी असतात. चित्रात वापरण्यात आलेले रंग काहीसे भडक आणि लक्षवेधक असतात. गम्मत म्हणजे या पिठोरा चित्रांमध्ये आधुनिक जीवनातल्या गोष्टीही येतात. या जमातीत चित्रात येणाऱ्या वेगवेगळ्या देवीदेवतांच्या स्वतंत्र अशा गोष्टी आहेत.

पिठोरा चित्रं काढण्यासाठी बरेच दिवस लागतात. हे चित्र काढण्यासाठी मंगळवारी सुरुवात होते. एक प्रकारची प्रार्थना केल्यानंतर कामाला सुरुवात होते. सुरुवातीला गाईच्या शेणानं किंवा चिखलानं भिंती सारवल्या जातात. चित्रं काढण्यासाठीचं सारं सामान कुमारिकाच आणतात. यानंतर भिंतींवर चित्रं काढली जातात. चित्रांचा शेवट बुधवारी केला जातो.

धार्मिक विधीचा भाग म्हणून काढली जाणारी ही चित्रं भिल्ल जमातीला कलेच्या बाबतीत समृद्ध मात्र करतात !!

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

🍁https://www.sahapedia.org/motifs-pithora-painting
🍁http://gaatha.com/pithora-paintings/
🍁https://www.openart.in/history/pithora-paintings-central-gujarat/

अशोकस्तंभ

मुशाफिरी कलाविश्वातली

अशोकस्तंभ

भारतातल्या सम्राट अशोक यानं विशिष्ट प्रकारचे स्तंभ आपल्या साम्राज्यात वेगवेगळ्या ठिकाणी बांधले. अशोकानं या स्तंभांवर एका खास प्रकारचे संदेश लिहिले. सहानुभूती आणि उदारता दाखवत राज्य करण्याचं वचन प्रजेला देत असल्याचं त्यानं या स्तंभांवर लिहिलं. प्रजेतील लोकांना अन्न पुरवण्याचं, प्रजेला आनंदी ठेवण्याचं आणि हिंसेचा त्याग करण्याचं वचन त्यानं या स्तंभांवर लिहिलं. यातल्याच एका स्तंभाचा वरचा भाग जवळपास सव्वादोन हजार वर्षांनंतर इ.स. १९४७ मध्ये विशाल भारत देशाचं राष्ट्रीय प्रतिक बनणार होतं !!

खरंतर पर्शियाचा सम्राट 'डेरियस' यानंही आपल्या कारकिर्दीत काही डोळे दिपवून टाकणारे, भव्य अशाच प्रकारचे स्तंभ बांधले होते. पण या स्तंभांवर त्यानं आपण जिंकलेल्या लढायांची माहिती लिहून घेतली होती, आपण संपवलेल्या शत्रूंची माहिती लिहिली होती. प्रजेविषयी तळमळ यात दिसत नव्हती.

स्तंभांवरचा हा सारा मजकूर संस्कृतऐवजी तिथल्या स्थानिक भाषांमधून लिहला होता. संपूर्ण साम्राज्यामध्ये साऱ्या लोकांपर्यंत हा संदेश पोहोचावा असं त्याला प्रामाणिकपणे वाटत होतं. वास्तवात प्रजेतल्या खूप साऱ्या लोकांना वाचताही येत नव्हतं. हे लक्षात घेऊनच अशोकानं प्रत्येक स्तंभाजवळ एक माणूसही नेमला होता. या नेमलेल्या माणसांची कामं होती लोकांना स्तंभावरचा संदेश समजावून सांगण्याची आणि लोकांची (प्रजेची) माहिती घेण्याची, त्यांच्या समस्या जाणून घेण्याची. अशोकाची प्रजेसाठी असणारी तळमळ यातून दिसून यायची.

साम्राज्याच्या पश्चिमेकडच्या भागात (आजच्या अफगाणिस्तानात) बांधलेल्या स्तंभांवर तिथल्या लोकांना समजावं म्हणून आर्मेनिक आणि ग्रीक भाषेत लेख लिहिले होते. हा भाग साम्राज्याच्या सीमारेषेवरच येत होता. त्यावर लिहिलेल्या मजकुराचा अर्थ असा काहीतरी होता: "जो कुणी तिथं प्रवास करत होता तो आता एका उदार मनाच्या राजाच्या राज्यात प्रवेश करत होता.”

अशोकानं इतके सारे स्तंभ कोणत्या उद्देशानं बनवले ? अशोकाला बौद्ध धर्मविषयीचा संदेश सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवायचा होता. काहींच्या मते काम शोधण्याच्या उद्देशानं काही पर्शियन कलाकार अशोकाच्या दरबारात आले असावेत. त्यांनी त्यांच्या सोबत पर्शिअन कलेत नेहमी आढळून येणार स्तंभ हा प्रकार अशोकाला दाखवायला आणला असावा. काहींच्या मते स्तंभ हा कलाप्रकार मूळचा भारतीयच आहे...

हे सारे स्तंभ त्यावेळच्या मौर्य साम्राज्यात विखुरलेले आहेत. अशोकानं बनवलेल्या स्तंभांपैकी फक्त १९ स्तंभच आज शिल्लक आहेत. त्यापैकीही कित्येकांचे फक्त तुकडेच पाहायला मिळतात. स्तंभ बनवण्यामागं अशोकाची कलात्मक दृष्टी आहे. सारे स्तंभ सर्वसाधारण ४० ते ५० फूट उंचीचे आहेत. प्रत्येक स्तंभ बनवताना २ प्रकारच्या पाषाणाचा वापर करण्यात आला आहे. स्तंभाच्या वरच्या भागासाठी एक प्रकारचा पाषाण तर स्तंभाच्या उरलेल्या भागासाठी दुसऱ्या प्रकारचा पाषाण. हे जवळपास ५० टन वजनाचे पाषाण दुरून आणले जात.

या साऱ्या स्तंभामध्ये बौद्ध तत्वज्ञान पाहायला मिळतं. बहुतेक साऱ्या स्तंभांच्या वरच्या बाजूला एखाद्या प्राण्यांचं शिल्प पाहायला मिळतं. प्रत्येक स्तंभावर वरच्या बाजूला उलटं ठेवलेलं कमळाचं फुलंही पाहायला मिळतं. कमळ हे शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक शुद्धता दर्शवते. महत्त्वाचं म्हणजे चिखलात उगवूनही कमळ आपली शुद्धता सोडत नाही. याशिवाय कमळाच्या पाकळ्यांवर थेम्ब राहू शकत नाहीत. यामुळं कमळ अनासक्तीचंही प्रतीक बनतं. या उलट्या कमळाच्या फुलावर एक प्रकारचा लंबगोलाकार भाग दिसतो आणि त्यावर एखादा प्राणी असतो. बऱ्याचदा या लंबगोलावर बसलेला (किंवा उभा) सिंह किंवा बैल पाहावयास मिळतो.

अशोकाच्या या साऱ्या स्तंभांपैकी सर्वात जास्त प्रसिद्ध आहे तो सारनाथ इथला अशोकस्तंभ. सारनाथलाच भगवान बुद्धांनी लोकांना पहिल्यांदा उपदेश केला. या स्तंभाचा वरचा भाग सध्या सारनाथ इथल्या वस्तूसंग्रहालयात आहे. हेच आपल्या देशाचं राष्ट्रीय प्रतीक आहे. आपल्या नाण्यांवर एका बाजूला चित्र असतं ते ह्याच स्तंभाच्या वरच्या भागाचं. (नोटांवरही एका बाजूला ह्याचं चित्र असतं)

या स्तंभावरच्या लंबगोलाकार भागावर चार प्राणी पाहायला मिळतात, ते चार दिशा दर्शवतात असं मानलं जातं - घोडा (पश्चिम), बैल (पूर्व), हत्ती (दक्षिण) आणि सिंह (उत्तर). हे चार प्राणी चालताना दिसतात. ते मानवी संसारातल्या जन्म, व्याधी, मृत्यू आणि ऱ्हास ह्या गोष्टी दर्शवतात असंही मानलं जातं. (त्यामुळं हे प्राणी एकमेकांच्या मागं मागं चालत राहतात.) या चार प्राण्यांमध्ये चार धम्मचक्रेही दिसतात.

लंबगोलाकार भागावर आपल्याला चार सिंह बसलेले दिसतात. सिंह हे भगवान बुद्धांचं प्रतीक मानलं जातं. (त्यांचा जन्म शाक्य (सिंह) कुळात झाला होता). आणि ते चार सिंह बौद्ध धर्मातल्या चार तत्वांची गर्जना करत धर्माचा प्रसार करत आहेत. उलटे कमळ, लंबगोलाकार भाग आणि वर बसलेले ४ सिंह हे प्रत्यक्षात ७ फूट उंच आहेत. हा अशोकस्तंभ प्राचीन काळात अखंड स्थितीत असताना  प्रत्यक्ष दिमाखदार दिसत असणार यात शंकाच नाही !!

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

★http://ringmar.net/irhistorynew/index.php/2018/10/11/pillars-of-ashoka/
★https://www.khanacademy.org/humanities/art-asia/south-asia/buddhist-art2/a/the-pillars-of-ashoka
★https://www.khanacademy.org/humanities/art-asia/south-asia/buddhist-art2/a/lion-capital-ashokan-pillar-at-sarnath
★https://en.wikipedia.org/wiki/Pillars_of_Ashoka

Image credit :

★Chrisi1964 [CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)]
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sarnath_capital.jpg

आबालाल रहिमान

मुशाफिरी कलाविश्वातली

आबालाल रहिमान

१८७० च्या दशकातली गोष्ट. कोल्हापूरमध्ये एका मुलाला फारसी भाषा यावी यासाठी त्याचे वडील प्रयत्न करत होते. त्यांना फारसी भाषेचा अभ्यास असणाऱ्या पारसनीस यांच्याविषयी माहिती मिळाली. त्यांनी पारसनीस यांच्याकडे जाऊन आपल्या मुलाला फारसी भाषा शिकण्याकरता आग्रह केला. पारसनीस यांच्याकडे या मुलाला भाषा शिकवण्यासाठी वेळ नव्हता. हे पारसनीस एका इंग्रजाला फारसी भाषा शिकवण्यासाठी बैलगाडीतून जायचे. त्यांनी या मुलाला बैलगाडीतून जाताना आपल्यासोबत यायला सांगितले. जात येता बैलगाडीमध्ये त्या मुलाला फारसी भाषा शिकवण्याचं त्यांनी मान्य केलं. मुलाचं बैलगाडीतून जात येता फारसी भाषेचं शिक्षण सुरु झालं.

त्या इंग्रजाच्या घरी पारसनीस भाषा शिकवायला गेल्यानंतर हा मुलगा बैलगाडीतच बसून वेळ घालवायचा. बसल्या बसल्या तो पेन्सिलनं कागदावर रेखाटनं काढायचा. एके दिवशी त्या इंग्रजाच्या पत्नीनं मुलाची रेखाटनं पाहून त्याला स्वतःचं रेखाटन काढता येईल का असं विचारलं. मुलानं आनंदानं होकार दिला आणि तिचं एक सुरेख रेखाटन काढलं. तिला ते रेखाटन प्रचंड आवडलं !! तिनं ते आपल्या पतीला दाखवलं आणि त्या मुलाच्या कलेतील शिक्षणासाठी काहीतरी करायला सांगितलं.

ह्या इंग्रजानं छत्रपती शाहू महाराजांना या मुलाच्या कलेतील शिक्षणासाठी विनंती केली. आणि महाराजांनी शिष्यवृत्ती देऊन मुलाला मुंबईच्या सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् मध्ये शिकण्यासाठी पाठवलं. सर जे जे स्कूल आर्टस् मध्ये शिकणारा हा कोल्हापूरचा पहिलाच विद्यार्थी. तिथं हा मुलगा कलेत प्रचंड रस घेऊन शिकला आणि पुढं एक विख्यात चित्रकार बनला. या मुलाचं मूळचं नाव होतं अब्दुल अझीझ. पुढं हा मुलगा आबालाल रहिमान नावानं प्रसिद्ध झाला !!

खरंतर त्याच्या घरात एक प्रकारची कलेची पार्श्वभूमी होती. त्याचे वडील कुराणाच्या हस्तलिखित प्रती बनवायचं काम करायचे. ही हस्तलिखितं बनवण्यात, सजावट करण्यात छोटा अब्दुल त्यांना मदत करायचा. कुराणातल्या पानाभोवतीचं नक्षीकाम छोटा अब्दुल करायचा. त्याला चित्रकलेची गोडी इथंच लागली.

त्याचं शालेय शिक्षण सहावीपर्यंत झालं होतं. त्याला मराठी, इंग्रजी, अरबी आणि संस्कृत या भाषा यायच्या. त्याचं शिक्षण कोल्हापूरच्या राजाराम हायस्कूलमध्ये झालं होतं.  शाळेतल्या शिक्षणानंतरचं शिक्षण सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् मध्ये होणार होतं.

सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् मधल्या अभ्यासक्रमात रेखाटनाला खूप महत्व होतं.तिथं आबालाल पेन्सिल, क्रेयॉन आणि चारकोल (कोळसा) यांचा वापर करत ते रेखाटनं करू लागले. रेखाटन करण्यात आणि त्यात छटा दाखवण्यात पारंगत झाल्यानंतर त्यांना जलरंगात, तैलरंगात चित्रं रंगावण्याचं शिक्षण मिळालं. त्यांचं तिथलं शिक्षण १८८८ मध्ये पूर्ण झालं. आबालाल यांना कित्येक पारितोषिकं मिळाली. त्यांना मानाचं समजलं जाणारं 'व्हाइसरॉय सुवर्णपदक'ही मिळालं. आबालाल रहिमान यांची दोन चित्रं आजही सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् मध्ये जतन करून ठेवण्यात आलेली आहेत.

सर जे जे स्कूल आर्टस् मधला एक किस्सा - एकदा काही युरोपमधले चित्रकार जे. जे. त आले होते. आबालाल यांची चित्रे बघून ही चित्रं एका विद्यार्थ्यानं काढली असावीत ह्या गोष्टीवर त्यांचा विश्वासच बसला नाही. ‘शिक्षकांनी काढलेली चित्रं तुम्ही विद्यार्थ्यांच्या नावाखाली दाखवता का?ʼ, असा प्रश्न त्यांनी केला; तेव्हा प्राचार्यांनी त्यांच्यासमोरच आबालाल यांना चित्रं काढण्यास सांगितली. त्यांनी काढलेली चित्रे बघून युरोपमधले चित्रकार जाम खूश झाले !!

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर आबालाल कोल्हापूरला परत आले. महाराजांच्या दरबारी ते चित्रकार म्हणून रुजू झाले. महाराज राधानगरीच्या, दाजीपूरच्या जंगलात शिकारीसाठी जाताना त्यांना घेऊन जायचे. आबालाल यांना निसर्गचित्रं काढायला खूप आवडायचं. कोटीतीर्थ तलाव आणि रंकाळ्यावरचा संध्यामठ ही त्यांची चित्रं काढण्यासाठीही आवडती ठिकाणं !! आबालाल यांनी या ठिकाणी असंख्य चित्रं काढली. एकाच ठिकाणी वेगवेगळ्या वेळी सूर्यप्रकाशाच्या वेगवेगळ्या छटा दाखवत त्यांनी वेगवेगळी चित्रं काढली.

महाराजांवर कितीही प्रेम असलं तरी त्यांना दरबारात जाऊन नोकरी करणं पसंत नव्हतं. निसर्गाच्या सान्निध्यात राहूनच चित्रं काढणं त्यांना आवडायचं. महाराजांना या मनस्वी कलाकाराच्या मानसिकतेची जाण होती. त्यांनी आबालाल यांना दरबारात न येता कुठंही जाऊन चित्रं काढण्याची मुभा देत त्यांचा पगार चालू ठेवला.

त्यांना सर्वात आवडायचं निसर्गचित्रं काढायला! त्यांनी थोडीफार व्यक्तीचित्रंही काढलीत. त्यांनी काढलेलं  नात्यातील एक स्त्रीचं चोळी शिवतानाचं रंगवलेलं सोबत दिलेलं चित्र सुप्रसिद्ध आहे. यात नऊवारी साडीवरच्या सुरकुत्या त्यांनी अप्रतिमरीत्या दाखवल्या आहेत.  

 

आबालाल मनानं अत्यंत उदार होते. एखाद्यानं त्यांच्याकडं चित्र मागितलं तर पैशाची काहीही अपेक्षा न ठेवता ते मागणाऱ्याला चित्र देत असत !! यामुळं त्यांची चित्रं बऱ्याच जणांच्या वैयक्तिक संग्रहात सापडतात. कोल्हापूरमधल्या राजवाड्यातल्या संग्रहालयातही त्यांची चित्रं आहेत.

भोगविलासात आणि ऐहिक सुखांविषयी त्यांना एक प्रकारचं वैराग्य होतं. ते साधं आयुष्य जगले. ते जन्मभर अविवाहितच राहिले.

छत्रपती शाहू महाराजांविषयी त्यांना प्रचंड प्रेम वाटायचं. महाराजांच्या निधनानंतर त्यांनी आपली कित्येक चित्रं पंचगंगा नदीत फेकून दिली. यानंतर मात्र त्यांचा कलेतला रस निघून गेला.

२८ डिसेंबर १९३१ ला हा मनस्वी कलावंत हे जग सोडून गेला. योगायोग म्हणजे मृत्यूच्या आदल्याच दिवशी त्यांनी स्वतःचं जलरंगातील एक व्यक्तिचित्र आरशात पाहून काढलं होतं - जणू काही त्यांना या जगाचा दुसऱ्या दिवशी निरोप घेण्याची कल्पना होती!

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

🍁https://www.indiaart.com/Articles-and-Features/Articles-on-Abalal-Rahiman-by-Nalini-Bhagwat/
🍁https://marathivishwakosh.org/2779/
🍁https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%86%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8

Image credit:

www.indiaart.com

दि ग्लिनर्स

मुशाफिरी कलाविश्वातली

दि ग्लिनर्स

बऱ्याचदा आपल्याला समाजामध्ये एक प्रकारचा विरोधाभास बघायला मिळतो. एका बाजूला गडगंज संपत्ती असणारे, कशाचीच कमतरता नसणारे विलासी जीवन जगणारे श्रीमंत लोक तर दुसऱ्या बाजूला अगदी नगण्य पैशांसाठी प्रचंड राबणारे, जगण्यासाठी संघर्ष करणारे गरीब लोक. हा टोकाचा विरोधाभास, आर्थिक विषमता ही आजची गोष्ट नाही आणि एखाद्या देशापुरती मर्यादित असणारी ही गोष्ट नाही !!

या आर्थिक विषमतेवर, सामाजिक विषमतेवर आजपर्यंत कित्येक लोकांनी लिखाण केलंय.. पण आज आपण एका थोर चित्रकाराचं एक अजरामर झालेलं याच विषयावरचं चित्र बघणार आहोत. या चित्रकाराचं नाव होतं 'मिलेट'. हा चित्रकार फ्रेंच होता. तो एकोणिसाव्या शतकात होऊन गेला. त्यानं हे चित्र जवळपास एकशे त्रेसष्ट वर्षांपूर्वी काढलंय. या चित्राचं नाव आहे 'दि ग्लिनर्स'.

ग्लिनर्स कुणाला म्हणतात? चित्र बघितल्यावर आपल्याला (ह्या शब्दाचा खरा अर्थ माहित नसेल तर) वाटतं की 'ग्लिनर्स'चा अर्थ शेतामध्ये काम करणारे लोक. ग्लिनर्सचा अर्थ ह्यापेक्षा बराच वेगळा आहे. एखादा हंगाम संपल्यानंतर शेतातलं सारं धान्य मालकानं नेल्यानंतर शेतात उरलेले, मातीत पडलेले धान्याचे दाणे पोटापाण्यासाठी वेचून नेण्याचं काम करणारे लोक म्हणजे 'ग्लिनर्स'.

समाजातल्या विषमतेवर वाच्यता करणारं मास्टरपीस म्हणजे हे 'दि ग्लिनर्स' चित्र. या चित्रात चित्रकारानं चित्रात ठळकप्रकारे तीन ग्लिनर्स स्त्रिया दाखवल्या आहेत. त्यांच्या वाकून धान्यांचे दाणे शोधून वेचण्याच्या कामामुळं त्यांना होणाऱ्या शारीरिक कष्टाची जाणीव होते. याविरूद्ध चित्रात पार्श्वभूमीला  शेतावर देखरेखीचं काम करणारा माणूस घोड्यावर जाताना दिसतो. एक एक धान्याचे दाणे शोधण्याचं ग्लिनर्स स्त्रियांचं काम चालू असताना मागं आपल्याला धान्याचे ढिगारे दिसतात. एका घोडागाडीतून खूप सारं धान्य नेलं जातानाही दिसतंय. ग्लिनर्स स्त्रियांची काळी सावली त्यांच्या बाजूलाच दिसते. याउलट पार्श्वभूमीला धान्यांच्या ढिगाऱ्यांवर प्रकाश पडलेला दिसतो. या ग्लिनर्सचे चेहरे दाखवणं चित्रकारानं टाळलंय. सामाजिक विषमतेवर भाष्य करण्याचं काम हे चित्र अतिशय परिणामकारकरित्या करतं. चित्रात अगदी मागच्या बाजूला एक अस्पष्ट खेडेगावही दिसतं. 

चित्रकारानं हे चित्र पहिल्यांदा लोकांसमोर आणलं १८५७ मध्ये. मध्यमवर्गीय आणि उच्चवर्गीय लोकांना हे चित्र मुळीच आवडलं नाही. नुकतीच १८४८ मध्ये क्रांती घडून गेली होती. युरोपमध्ये क्रांतीचं वारं वाहत होतं. उच्चवर्गीय लोकांना ह्या चित्रात कष्टकरी गरीब लोकांचं चित्रण केल्याचं नजरेत भरत होतं. हे चित्र पाहताना त्यांना एक प्रकारची अस्वस्थता यायची. त्यामुळं या चित्राला चांगला प्रतिसाद मिळाला नाही.

या चित्राचा आकार मोठा होता '८४ सेमी X ११२ सेमी.' इतक्या मोठ्या आकाराचं गरिब लोकांच्या आयुष्याचं चित्रण करणारं चित्र आधी काढलं गेलं नव्हतं. खरंतर एवढ्या मोठ्या आकाराच्या कॅनव्हासवर बायबलमधली किंवा ग्रीक पुराणांतील चित्रं काढली जायची. खरंतर ग्लिनर्स हा विषय चित्रकलेसाठी नविन नव्हता. ग्लिनर्सची बायबलमध्ये सांगितलेल्याप्रमाणे चित्रं पूर्वी काढली गेली होती. पण ह्या चित्राचा आणि बायबलचा काहीच संबंध नव्हता.

प्रदर्शित केल्यानंतर चित्रकारानं काही दिवसांतच हे चित्र विकून टाकलं. आपल्या चित्राची किंमत त्यानं ४००० फ्रँक्स ठेवली होती. पण ह्या चित्राची किंमत त्याला ३००० फ्रँक्स इतकीच मिळाली. पैशांची खूप गरज असल्यानं तो कमी किंमतीत चित्र विकण्यास तयार झाला. चित्राला कमी किंमत मिळाल्याचं चित्रकारानं गुपितच ठेवलं. त्याच्या हयातीत ते चित्र फारसं प्रसिद्ध झालंच नाही.    

१८७५ मध्ये चित्रकाराचा मृत्यू झाल्यानंतर मात्र या चित्राची लोकप्रियता वाढत गेली. १८८८ मध्ये एका लिलावात हे चित्र तब्बल ३००००० फ्रँक्सना विकलं गेलं !! हे चित्र विकत घेणारी व्यक्ती मात्र निनावीच राहिली होती. चित्र खरेदी करणारा व्यक्ती कुणीतरी अमेरिकन असावा असा लोकांचा अंदाज होता. चित्र खरेदी करणाऱ्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर (मृत्यूपत्राप्रमाणं) ते चित्र पॅरिसमधल्या विश्वविख्यात 'लुव्र' कलासंग्रहालयात देण्यात आलं. सध्या हे चित्र फ्रान्समधल्याच एक कलासंग्रहालयात आहे.

या चित्रानं मिलेटची सामाजिक विषमतेविषयीची संवेदनशीलता अधोरेखित झाली. त्याचं निरीक्षणही अफलातून होतं. या चित्राची प्रेरणा घेऊन नंतरच्या काळात 'The Gleaners and I' नावाचा एक चित्रपटही निघाला !
           
- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Gleaners

http://www.visual-arts-cork.com/paintings-analysis/gleaners-millet.htm

https://www.theartstory.org/artist-millet-jean-francois-artworks.htm

जखमी देवदूत

मुशाफिरी कलाविश्वातली

जखमी देवदूत

फिनलंडचा चित्रकार 'ह्युगो सिम्बर्ग' याचं एक चित्र त्या देशात प्रचंड लोकप्रिय आहे. ह्या चित्राचं नाव आहे 'जखमी देवदूत' (The Wounded Angel). २००६ मध्ये तिथल्या एका कलासंग्रहालयानं आयोजित केलेल्या लोकमत चाचणीत हे चित्र सर्वात जास्त लोकप्रिय ठरलं होतं !!   

एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी युरोपमध्ये कलाक्षेत्रात एक चळवळ सुरु झाली होती - 'सिम्बॉलिझम'. या चळवळीची एक खासियत म्हणजे यामध्ये कलाकार आपल्या कलाकृतींमध्ये बरीच प्रतीकं वापरायचे. फिनलंडमध्ये ह्युगो सिम्बर्गनं सिम्बॉलिझम चळवळ आणली. त्यानं या चळवळीची तत्त्वे वापरत 'सिम्बॉलिझम' प्रकारात मोडणारी चित्रं काढली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला त्यानं युरोपमधल्या कलाक्षेत्रात ज्या चळवळी सुरु होत्या त्यांचे प्रयोग करतही चित्रं काढण्याचा प्रयत्न केला.

सोबत दिलेल्या चित्रात ह्युगोनं देवदूताच्या रूपात एका मुलीला दाखवलंय. तिच्या पंखांमधून रक्त येताना दिसतंय. तिच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधलीये. तिनं मोठ्या कष्टानं स्ट्रेचरला पकडलेलं दिसतंय. एका असहाय अवस्थेत ही देवदूताच्या रूपातील मुलगी दिसतीये. दोन निरोगी, सुदृड मुलं तिला स्ट्रेचरवरून घेऊन जाताना दिसत आहेत. ह्या चित्रात पार्श्वभूमीला आपल्याला जे काही दिसतंय ते दृश्य आहे एलेनतारा पार्कमधलं. ही पार्क आजही फिनलँडमधल्या हेलसिंकी ह्या शहरात आहे. आणि आज जवळपास सव्वाशे वर्षांनंतरही तिथलं दृश्य तसंच आहे. त्या काळात ह्या पार्कमध्ये (आणि आजूबाजूला) अनेक धर्मादायी संस्था होत्या. चित्रामध्ये मुलं त्या देवदूत मुलीला अंध मुलींच्या शाळेत किंवा अपंग मुलांच्या आश्रमात घेऊन जाताना दिसत आहेत. तिच्या हातात एक प्रकारची विशिष्ट फुलं आहेत. ही फुलं आजारातून बरं होण्याचं किंवा पुनर्जन्माचं प्रतीक म्हणून ओळखली जातात.

चित्रकाराला ह्या चित्रातून काय दाखवायचं असावं? ह्या चित्रात असं काय दाखवलंय की हे चित्र फिनलँडच्या लोकांना सर्वात जास्त आवडावं ? हे चित्र काढताना चित्रकार एका गंभीर आजारातून जात होता. त्याला झालेल्या आजाराचं नाव होतं 'मेनिन्जायटीस'. ह्या आजारात रुग्णाला मान हलवायला/वळवायला त्रास होतो. रुग्ण निरुत्साही होतो. रुग्णाला प्रकाश सहन होत नाही - तो प्रकाशाला खूप संवेदनशील बनतो. आपण ह्या चित्रातल्या देवदूत मुलीला पाहिलं तर आपल्याला तिच्यात ही तिन्ही लक्षणं दिसतात. चित्रातल्या देवदूताला पंखांना (wings) वरच्या बाजूला जखम झालेली दाखवली आहे. प्रत्यक्षात चित्रकाराला फुफुसांत (lungs) वरच्या बाजूला जखम झालेली होती. म्हणजे wings ऐवजी lungs असं आपण वाचलं तर आपल्याला जखमेचा उलगडा होतो.

चित्रकारानं ह्या चित्रासाठी बरेच कष्ट घेतले. त्यानं ह्या चित्रावर काम करायला सुरुवात केली होती १८९८ साली. त्याचं चित्र पूर्ण झालं १९०३ मध्ये. त्यानं चित्र काढण्यासाठी काढलेल्या रेखाटनांवरून आणि मॉडेल्सच्या काढलेल्या छायाचित्रांवरून स्पष्ट कळतं की ह्या चित्रासाठी त्यानं वेगवेगळ्या कल्पना वापरून पाहिल्या. उदा. सुरवातीला त्यानं देवदूत मुलीला छोटे सैतान एका ढकलगाडीतून ढकलताना दाखवलं होतं. त्यानं देवदूत मुलीच्या चित्रासाठी वेगवेगळे मॉडेल्स वापरून पाहिलं.

चित्रकाराचं हे चित्र प्रदर्शित झाल्यावर प्रचंड यशस्वी ठरलं. ह्या चित्रासाठी त्याला पारितोषिकही मिळालं. याकाळात आपली बहीण 'ब्लेंडा' हिला पाठवलेल्या एका पत्रात तो म्हणतो - "मला तुला एक चांगली बातमी सांगायची आहे - इथला परीक्षक अतिशय कडक असला तरी त्यानं ह्या वर्षी मला नाकारलं नाही आहे. माझ्या सहकाऱ्यांच्या आणि परीक्षकांच्या नजरेतून माझ्या चित्राला प्रचंड यश मिळालाय असं दिसतंय."

कलेची दैवी देणगी असणाऱ्या कलाकाराला एखाद्या व्याधीनं असहाय्य केल्यावर कलाकाराला जो अनुभव येतो तो आपल्याला ह्या चित्रात प्रतीकरूपानं दिसतो.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ: 

◆https://www.dailyartmagazine.com/wounded-angel-by-hugo-simberg/
◆https://artsandculture.google.com/asset/the-wounded-angel/WAHm6ruBFNfnLw
◆https://celestialkitsune.wordpress.com/2009/02/28/the-wounded-angel-by-hugo-simberg/
◆https://fi.wikipedia.org/wiki/Haavoittunut_enkeli

◆◆Image Credit:
Hugo Simberg [Public domain]
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Wound/File:The_Wounded_Angel_-_Hugo_Simberg.jpg

चॅटरटनचा मृत्यू

मुशाफिरी कलाविश्वातली

चॅटरटनचा मृत्यू 

अठराव्या शतकातली गोष्ट. इंग्लंडमधल्या ब्रिस्टॉल शहरात एका गरीब घरात एक मूल जन्मलं. त्याच्या जन्माच्या आधीच त्याचे वडील वारले होते. घरी फक्त आई आणि मोठी बहीण होते. मुलाच्या जन्मानंतर आईनं एका पोटापाण्यासाठी शिवणकाम, विणकाम करायला सुरुवात केली.

या मुलाचं नाव होतं थॉमस. थॉमसला सारेचजण मंद समजायचे. साडेसहा वर्षांचा झाल्यावरही त्याला काहीच जमत नव्हतं. इतर मुलांसोबत खेळायला तो सरळ नकार द्यायचा. तो एकटाच काहीतरी विचार करत बसायचा. 'मंद' असल्यानं त्याला पहिल्या शाळेतून काढून टाकण्यात आलं !!

थॉमसचे वडील हयात असताना संगीताशी संबंधित काम करायचे. ते कवीही होते आणि त्यांना जुन्या नाण्यांमध्येही रस होता. त्यांनी आणलेल्या एका जुन्या संगीताच्या पुस्तकाचं पण थॉमसची आई शिवणकाम करताना फाडत होती. ते छोट्या थॉमसच्या हाती पडलं. त्यावरची नक्षीदार अक्षरं पाहून थॉमस त्या अक्षरांच्या प्रेमातच पडला. मग आईनं त्याला वाचायला शिकवलं. आता मात्र थॉमस वाचायला शिकला. त्यानं हळूहळू मध्ययुगीन काळातली नक्षीदार अक्षरं, चित्रं असणारी पुस्तकं वाचायला सुरुवात केली.

वयाच्या आठव्या वर्षी त्याला एका धर्मादायी शाळेत घालण्यात आलं. ही शाळा अक्षरश: भयानक होती. थॉमसला ही शाळा एखाद्या तुरुंगासारखी वाटायची. इथले नियम खूप कडक होते आणि नियम तुटले तर शिक्षाही कडक होत्या !!

 वयाच्या दहाव्या वर्षी त्यानं कविता रचायला सुरुवात केली. सुरुवातीला तो धार्मिक कविता करायचा. पण नंतर त्यानं उपहासात्मक काव्य रचायला सुरुवात केली. एखाद्या प्रगल्भ कवीनं केलेल्या कवितेसारखं त्याचं काव्य असायचं.

पंधराव्या वर्षी त्यानं शाळा सोडली. एका वकिलाकडं त्यानं काम करायला सुरुवात केली. काम करून पैसे कमावण्याचा अनुभव तो पहिल्यांदाच घेत होता. त्याचं काम कायद्याच्या दस्तावेजांमधला मजकूर कॉपी करण्याचं होतं. हे काम अगदीच कंटाळवाणं होतं. रिकामा वेळ मिळाला की तो कविता करायचा, रेखाटनं करायचा आणि अधाशासारखं वाचायचा. कॉपी करण्याच्या कामानं कंटाळलेली इतर मुलं त्याची मित्र बनू लागली.

यानंतर थॉमसनं एक शक्कल लढवली. तो मध्ययुगीन भाषेत लिहू लागला. त्यानं स्थानिक मासिकात 'मध्ययुगीन कागदपत्रं' म्हणून काही कागदपत्रं दिलीत. खरंतर ही कागदपत्रं बनावट होती. स्थानिक इतिहासाशी संबंधित अशी ही कागदपत्रं थॉमसनं स्वत:च तयार केली होती !! पण मासिकवाल्यांनी ती कागदपत्रं स्वीकारली. यानंतर थॉमसनं बनावट कागदपत्रं विकण्याचं काम सुरु केलं. तो आता मध्ययुगीन कविता आणि कागदपत्रं विकू लागला !! अर्थातच १५ वर्षांचा थॉमस ही बनावट मध्ययुगीन कागदपत्रं आणि त्यावरचा मजकूर स्वत:च्या प्रतिभेनं लिहीत होता.

कवी होण्याऐवजी बनावटीचं काम कारण्यामागं काही कारणं होती. त्याच्या मनात समाजाविषयी कुठंतरी एक प्रकारचा राग होता. तो प्रचंड हुशार असूनही त्याचं कौतुक कुणीच केलेलं नव्हतं. उलट आजपर्यंत त्याचं खच्चीकरण मात्र बऱ्याच जणांनी केलं होतं. काही वेळेला त्यानं स्वत: कवी असल्याचं सांगितलं पण त्याच्यावर कुणीच विश्वास ठेवला नाही !! कारण लोक त्याला काहीसा मंद समजायचे !! याशिवाय साऱ्या 'मध्ययुगीन' कविता आपण रचल्याचा सांगितलं तर लोक त्या कवितांची टर उडवण्याची शक्यता अधिक होती. त्यामुळं त्यानं स्वत:चं नाव पुढं न आणता एका मध्ययुगीन धर्मगुरूंच्या नावानं आपलं साहित्य पुढं आणलं !!

शेवटी त्यानं वकिलाचं काम सोडून द्यायचं ठरवलं. पण वकिलाशी असणाऱ्या करारामुळं हे अवघड होतं. तो निराशेच्या गर्तेत जाऊ लागला. त्याच्या डोक्यात आत्महत्येचे विचार येऊ लागले. पण त्याला कामावरून सोडून द्यायला शेवटी वकील तयार झाला.

Henry Wallis [Public domain]

थॉमस आता लंडनला येऊन आपलं साहित्य प्रकाशित करण्याचा प्रयत्न करू लागला.. तिथं तो बऱ्याचशा मासिकांच्या प्रकाशकांना भेटला. त्यानं केलेल्या कविता आणि उपहासात्मक लिखाण त्यानं विकलं. खूप सारं लिखाण विकूनही त्याला खूपच कमी पैसे मिळत होते. पैसे वाचवण्यासाठी तो अगदी स्वस्तातल्या लॉजवर राहू लागला. त्याला अन्नासाठीही पैसे उरले नाहीत.अशा अपयशी अवस्थेत त्याला ब्रिस्टॉललाही परत जायचं नव्हतं.

एके दिवशी त्यानं विष पिऊन आत्महत्या केली. दुसऱ्या दिवशी त्या खोलीत बेडवर त्याचं प्रेत मिळालं. मरण्यापूर्वी त्यानं हस्तलिखितांचे तुकडे तुकडे केले होते.

पुढच्या काळात बऱ्याचशा साहित्यिकांसाठी, कलाकारांसाठी थॉमसचं आयुष्य प्रेरणादायी ठरलं !

हेन्री वॉलिस नावाच्या चित्रकारानं त्याच्या मृत्युवरचं चित्र जगप्रसिद्ध झालं. हे चित्र १८५६ मध्ये पूर्ण करण्यात आलं होतं आणि सध्या ते बर्मिंगहॅममधल्या एका कला संग्रहालयामध्ये आहे.    

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ: 

https://www.poemhunter.com/thomas-chatterton/biography/

https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Chatterton

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Death_of_Chatterton

डाॅक्टर

मुशाफिरी कलाविश्वातली

डाॅक्टर

काल झालेल्या 'डाॅक्टर' दिनाच्या साऱ्या डाॅक्टर मंडळींना शुभेच्छा !!

१८७७ ची गोष्ट. इंग्लंडमध्ये फिलिप नावाच्या एका मुलाला एक गंभीर आजार झाला होता. त्याच्या वडिलांचं नाव होता ल्यूक फिल्ड्स. त्याच्यावर उपचार करत होते डॉक्टर मुरे. आजार गंभीर होता आणि मुलगा वाचण्याची शक्यता नव्हती. पण डॉक्टरांनी आपल्यावतीनं सारे प्रयत्न करण्यात काहीही कसर सोडली नव्हती. रुग्ण असणारा मुलगा त्या वर्षी नाताळच्या दरम्यान एके सकाळी वारला.

पण डॉक्टरांचं ते रुग्णाविषयीचं समर्पण, निष्ठा यांचा मुलाच्या वडिलांवर कायमचा प्रभाव पडला. ते इंग्लंडमधले एक सुप्रसिद्ध चित्रकार होते. 

यानंतर बऱ्याच वर्षांनी १८९० मध्ये 'सर ल्यूक फिल्ड्स' यांना एक काम मिळाले. त्यांना 'नॅशनल गॅलरी ऑफ ब्रिटिश आर्ट' साठी स्वत:च विषय निवडून एक चित्र काढायचं होतं. ह्या चित्रात त्यांना सामाजिक वास्तववाद (social realism) दाखवायला सांगितलं होता. ह्या कामाचे त्यांना ३००० पौंड्स मिळाले होते. ही रक्कम त्याकाळात बऱ्यापैकी मोठी होती. पण त्यांनी ह्या चित्रासाठी ही रक्कम कमीच वाटली.

फिल्ड्स यांना आपल्या काळात डॉक्टर कसे असायचे ते चित्रातून दाखवायचं होतं. फिल्ड्स यांच्या डोक्यात हा विषय लगेचच आला होता. पण त्यांनी या चित्रावर काम करायला सुरुवात केली नाही. जवळपास ३-४ वर्षांनी गॅलरीवाले लोक मागं लागल्यानंतर त्यांनी चित्र काढण्यासाठी हालचाल सुरु केली.

फिल्ड्स यांनी मॉडेल म्हणून स्वत:च्या कुटुंबाचाच (आणि स्वत:चा) वापर करायचं ठरवलं. फिल्ड्सनं आपल्या मित्रांना डॉक्टर म्हणून वापरताना चेहरा मात्र स्वत:चे जुने फोटो पाहत स्वत:शी मिळताजुळता काढला. रुग्ण म्हणून स्वत:च्या मुलीला मॉडेल बनवलं. रुग्णाची आई म्हणून एका व्यावसायिक मॉडेलचा वापर केला.

'फिल्ड्स' यांच्या परिवाराचं मूळ मासेमारीशी संबंधित होतं. त्यांचे वडील समुद्रात काम करायचे. त्यांची स्मृती म्हणून 'फिल्ड्स' यांनी चित्रात एक मासेमारीचं जाळंही दाखवलं.

File Page URL: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Doctor_Luke_Fildes_crop.jpg

Attribution : Luke Fildes [Public domain]

दिव्याचा प्रकाश दोनच व्यक्तींवर स्पष्टपणे पडताना दाखवलाय - एक म्हणजे डॉक्टर आणि दुसरी रुग्ण मुलगी. टेबलावरचा औषध आणि कप यापासून डॉक्टर दूर पाहत आहेत. त्यांचं थेट रुग्नाकडं लक्ष आहे. रुग्णासाठी बेड बनवलाय तो दोन खुर्च्यांचा वापर करून. पांढऱ्या रंगाचा night dress घातलेल्या त्या मुलीच्या अंगावर निस्तेज रंगाचं पांघरून आहे. तिचे केस विस्कटलेले असून डावा हात लटकताना दिसतोय. रुग्ण मुलगी शांततेत झोपलेली दिसतीये. उजव्या बाजूला मागं तिचे आई वडील दिसत आहेत. प्रकाश नसल्यानं ते स्पष्ट दिसत नाहीत. वडील उभे आहेत तर आई टेबलावर डोकं ठेवून बसलेली दिसत आहे.  वडिलांनी आपला डावा हात आधार देण्यासाठी आईच्या खांद्यावर ठेवला आहे. पण त्यांचं लक्ष मात्र डॉक्टरांच्याकडे आहे. एकूणच हे सारं दृश्य आर्थिक परिस्थिती फारसी चांगली नसणाऱ्या घरातलं आहे. घरातलं फर्निचर अगदी साध्या प्रकारचं आहे.
हे चित्र प्रदर्शित झाल्यानंतर प्रचंड लोकप्रिय झालं. विशेषतः डॉक्टर मंडळींना हे चित्र खूपच आवडलं. चित्रातल्या डॉक्टरांच्या समर्पणामुळं, रुग्णाला समजून घेण्याच्या हावभावांमुळं या चित्राला खास महत्व होतं. अमेरिका आणि ब्रिटन यांच्या पोस्टाच्या तिकिटांवरही हे चित्र नंतर आलं.

- दुष्यंत पाटील
#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी
संदर्भ:

http://medhum.med.nyu.edu/view/10350
https://www.tate.org.uk/art/artworks/fildes-the-doctor-n01522
https://en.wikipedia.org/wiki/The_Doctor_(painting)