दि ग्लिनर्स

मुशाफिरी कलाविश्वातली

दि ग्लिनर्स

बऱ्याचदा आपल्याला समाजामध्ये एक प्रकारचा विरोधाभास बघायला मिळतो. एका बाजूला गडगंज संपत्ती असणारे, कशाचीच कमतरता नसणारे विलासी जीवन जगणारे श्रीमंत लोक तर दुसऱ्या बाजूला अगदी नगण्य पैशांसाठी प्रचंड राबणारे, जगण्यासाठी संघर्ष करणारे गरीब लोक. हा टोकाचा विरोधाभास, आर्थिक विषमता ही आजची गोष्ट नाही आणि एखाद्या देशापुरती मर्यादित असणारी ही गोष्ट नाही !!

या आर्थिक विषमतेवर, सामाजिक विषमतेवर आजपर्यंत कित्येक लोकांनी लिखाण केलंय.. पण आज आपण एका थोर चित्रकाराचं एक अजरामर झालेलं याच विषयावरचं चित्र बघणार आहोत. या चित्रकाराचं नाव होतं 'मिलेट'. हा चित्रकार फ्रेंच होता. तो एकोणिसाव्या शतकात होऊन गेला. त्यानं हे चित्र जवळपास एकशे त्रेसष्ट वर्षांपूर्वी काढलंय. या चित्राचं नाव आहे 'दि ग्लिनर्स'.

ग्लिनर्स कुणाला म्हणतात? चित्र बघितल्यावर आपल्याला (ह्या शब्दाचा खरा अर्थ माहित नसेल तर) वाटतं की 'ग्लिनर्स'चा अर्थ शेतामध्ये काम करणारे लोक. ग्लिनर्सचा अर्थ ह्यापेक्षा बराच वेगळा आहे. एखादा हंगाम संपल्यानंतर शेतातलं सारं धान्य मालकानं नेल्यानंतर शेतात उरलेले, मातीत पडलेले धान्याचे दाणे पोटापाण्यासाठी वेचून नेण्याचं काम करणारे लोक म्हणजे 'ग्लिनर्स'.

समाजातल्या विषमतेवर वाच्यता करणारं मास्टरपीस म्हणजे हे 'दि ग्लिनर्स' चित्र. या चित्रात चित्रकारानं चित्रात ठळकप्रकारे तीन ग्लिनर्स स्त्रिया दाखवल्या आहेत. त्यांच्या वाकून धान्यांचे दाणे शोधून वेचण्याच्या कामामुळं त्यांना होणाऱ्या शारीरिक कष्टाची जाणीव होते. याविरूद्ध चित्रात पार्श्वभूमीला  शेतावर देखरेखीचं काम करणारा माणूस घोड्यावर जाताना दिसतो. एक एक धान्याचे दाणे शोधण्याचं ग्लिनर्स स्त्रियांचं काम चालू असताना मागं आपल्याला धान्याचे ढिगारे दिसतात. एका घोडागाडीतून खूप सारं धान्य नेलं जातानाही दिसतंय. ग्लिनर्स स्त्रियांची काळी सावली त्यांच्या बाजूलाच दिसते. याउलट पार्श्वभूमीला धान्यांच्या ढिगाऱ्यांवर प्रकाश पडलेला दिसतो. या ग्लिनर्सचे चेहरे दाखवणं चित्रकारानं टाळलंय. सामाजिक विषमतेवर भाष्य करण्याचं काम हे चित्र अतिशय परिणामकारकरित्या करतं. चित्रात अगदी मागच्या बाजूला एक अस्पष्ट खेडेगावही दिसतं. 

चित्रकारानं हे चित्र पहिल्यांदा लोकांसमोर आणलं १८५७ मध्ये. मध्यमवर्गीय आणि उच्चवर्गीय लोकांना हे चित्र मुळीच आवडलं नाही. नुकतीच १८४८ मध्ये क्रांती घडून गेली होती. युरोपमध्ये क्रांतीचं वारं वाहत होतं. उच्चवर्गीय लोकांना ह्या चित्रात कष्टकरी गरीब लोकांचं चित्रण केल्याचं नजरेत भरत होतं. हे चित्र पाहताना त्यांना एक प्रकारची अस्वस्थता यायची. त्यामुळं या चित्राला चांगला प्रतिसाद मिळाला नाही.

या चित्राचा आकार मोठा होता '८४ सेमी X ११२ सेमी.' इतक्या मोठ्या आकाराचं गरिब लोकांच्या आयुष्याचं चित्रण करणारं चित्र आधी काढलं गेलं नव्हतं. खरंतर एवढ्या मोठ्या आकाराच्या कॅनव्हासवर बायबलमधली किंवा ग्रीक पुराणांतील चित्रं काढली जायची. खरंतर ग्लिनर्स हा विषय चित्रकलेसाठी नविन नव्हता. ग्लिनर्सची बायबलमध्ये सांगितलेल्याप्रमाणे चित्रं पूर्वी काढली गेली होती. पण ह्या चित्राचा आणि बायबलचा काहीच संबंध नव्हता.

प्रदर्शित केल्यानंतर चित्रकारानं काही दिवसांतच हे चित्र विकून टाकलं. आपल्या चित्राची किंमत त्यानं ४००० फ्रँक्स ठेवली होती. पण ह्या चित्राची किंमत त्याला ३००० फ्रँक्स इतकीच मिळाली. पैशांची खूप गरज असल्यानं तो कमी किंमतीत चित्र विकण्यास तयार झाला. चित्राला कमी किंमत मिळाल्याचं चित्रकारानं गुपितच ठेवलं. त्याच्या हयातीत ते चित्र फारसं प्रसिद्ध झालंच नाही.    

१८७५ मध्ये चित्रकाराचा मृत्यू झाल्यानंतर मात्र या चित्राची लोकप्रियता वाढत गेली. १८८८ मध्ये एका लिलावात हे चित्र तब्बल ३००००० फ्रँक्सना विकलं गेलं !! हे चित्र विकत घेणारी व्यक्ती मात्र निनावीच राहिली होती. चित्र खरेदी करणारा व्यक्ती कुणीतरी अमेरिकन असावा असा लोकांचा अंदाज होता. चित्र खरेदी करणाऱ्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर (मृत्यूपत्राप्रमाणं) ते चित्र पॅरिसमधल्या विश्वविख्यात 'लुव्र' कलासंग्रहालयात देण्यात आलं. सध्या हे चित्र फ्रान्समधल्याच एक कलासंग्रहालयात आहे.

या चित्रानं मिलेटची सामाजिक विषमतेविषयीची संवेदनशीलता अधोरेखित झाली. त्याचं निरीक्षणही अफलातून होतं. या चित्राची प्रेरणा घेऊन नंतरच्या काळात 'The Gleaners and I' नावाचा एक चित्रपटही निघाला !
           
- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Gleaners

http://www.visual-arts-cork.com/paintings-analysis/gleaners-millet.htm

https://www.theartstory.org/artist-millet-jean-francois-artworks.htm

जखमी देवदूत

मुशाफिरी कलाविश्वातली

जखमी देवदूत

फिनलंडचा चित्रकार 'ह्युगो सिम्बर्ग' याचं एक चित्र त्या देशात प्रचंड लोकप्रिय आहे. ह्या चित्राचं नाव आहे 'जखमी देवदूत' (The Wounded Angel). २००६ मध्ये तिथल्या एका कलासंग्रहालयानं आयोजित केलेल्या लोकमत चाचणीत हे चित्र सर्वात जास्त लोकप्रिय ठरलं होतं !!   

एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी युरोपमध्ये कलाक्षेत्रात एक चळवळ सुरु झाली होती - 'सिम्बॉलिझम'. या चळवळीची एक खासियत म्हणजे यामध्ये कलाकार आपल्या कलाकृतींमध्ये बरीच प्रतीकं वापरायचे. फिनलंडमध्ये ह्युगो सिम्बर्गनं सिम्बॉलिझम चळवळ आणली. त्यानं या चळवळीची तत्त्वे वापरत 'सिम्बॉलिझम' प्रकारात मोडणारी चित्रं काढली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला त्यानं युरोपमधल्या कलाक्षेत्रात ज्या चळवळी सुरु होत्या त्यांचे प्रयोग करतही चित्रं काढण्याचा प्रयत्न केला.

सोबत दिलेल्या चित्रात ह्युगोनं देवदूताच्या रूपात एका मुलीला दाखवलंय. तिच्या पंखांमधून रक्त येताना दिसतंय. तिच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधलीये. तिनं मोठ्या कष्टानं स्ट्रेचरला पकडलेलं दिसतंय. एका असहाय अवस्थेत ही देवदूताच्या रूपातील मुलगी दिसतीये. दोन निरोगी, सुदृड मुलं तिला स्ट्रेचरवरून घेऊन जाताना दिसत आहेत. ह्या चित्रात पार्श्वभूमीला आपल्याला जे काही दिसतंय ते दृश्य आहे एलेनतारा पार्कमधलं. ही पार्क आजही फिनलँडमधल्या हेलसिंकी ह्या शहरात आहे. आणि आज जवळपास सव्वाशे वर्षांनंतरही तिथलं दृश्य तसंच आहे. त्या काळात ह्या पार्कमध्ये (आणि आजूबाजूला) अनेक धर्मादायी संस्था होत्या. चित्रामध्ये मुलं त्या देवदूत मुलीला अंध मुलींच्या शाळेत किंवा अपंग मुलांच्या आश्रमात घेऊन जाताना दिसत आहेत. तिच्या हातात एक प्रकारची विशिष्ट फुलं आहेत. ही फुलं आजारातून बरं होण्याचं किंवा पुनर्जन्माचं प्रतीक म्हणून ओळखली जातात.

चित्रकाराला ह्या चित्रातून काय दाखवायचं असावं? ह्या चित्रात असं काय दाखवलंय की हे चित्र फिनलँडच्या लोकांना सर्वात जास्त आवडावं ? हे चित्र काढताना चित्रकार एका गंभीर आजारातून जात होता. त्याला झालेल्या आजाराचं नाव होतं 'मेनिन्जायटीस'. ह्या आजारात रुग्णाला मान हलवायला/वळवायला त्रास होतो. रुग्ण निरुत्साही होतो. रुग्णाला प्रकाश सहन होत नाही - तो प्रकाशाला खूप संवेदनशील बनतो. आपण ह्या चित्रातल्या देवदूत मुलीला पाहिलं तर आपल्याला तिच्यात ही तिन्ही लक्षणं दिसतात. चित्रातल्या देवदूताला पंखांना (wings) वरच्या बाजूला जखम झालेली दाखवली आहे. प्रत्यक्षात चित्रकाराला फुफुसांत (lungs) वरच्या बाजूला जखम झालेली होती. म्हणजे wings ऐवजी lungs असं आपण वाचलं तर आपल्याला जखमेचा उलगडा होतो.

चित्रकारानं ह्या चित्रासाठी बरेच कष्ट घेतले. त्यानं ह्या चित्रावर काम करायला सुरुवात केली होती १८९८ साली. त्याचं चित्र पूर्ण झालं १९०३ मध्ये. त्यानं चित्र काढण्यासाठी काढलेल्या रेखाटनांवरून आणि मॉडेल्सच्या काढलेल्या छायाचित्रांवरून स्पष्ट कळतं की ह्या चित्रासाठी त्यानं वेगवेगळ्या कल्पना वापरून पाहिल्या. उदा. सुरवातीला त्यानं देवदूत मुलीला छोटे सैतान एका ढकलगाडीतून ढकलताना दाखवलं होतं. त्यानं देवदूत मुलीच्या चित्रासाठी वेगवेगळे मॉडेल्स वापरून पाहिलं.

चित्रकाराचं हे चित्र प्रदर्शित झाल्यावर प्रचंड यशस्वी ठरलं. ह्या चित्रासाठी त्याला पारितोषिकही मिळालं. याकाळात आपली बहीण 'ब्लेंडा' हिला पाठवलेल्या एका पत्रात तो म्हणतो - "मला तुला एक चांगली बातमी सांगायची आहे - इथला परीक्षक अतिशय कडक असला तरी त्यानं ह्या वर्षी मला नाकारलं नाही आहे. माझ्या सहकाऱ्यांच्या आणि परीक्षकांच्या नजरेतून माझ्या चित्राला प्रचंड यश मिळालाय असं दिसतंय."

कलेची दैवी देणगी असणाऱ्या कलाकाराला एखाद्या व्याधीनं असहाय्य केल्यावर कलाकाराला जो अनुभव येतो तो आपल्याला ह्या चित्रात प्रतीकरूपानं दिसतो.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ: 

◆https://www.dailyartmagazine.com/wounded-angel-by-hugo-simberg/
◆https://artsandculture.google.com/asset/the-wounded-angel/WAHm6ruBFNfnLw
◆https://celestialkitsune.wordpress.com/2009/02/28/the-wounded-angel-by-hugo-simberg/
◆https://fi.wikipedia.org/wiki/Haavoittunut_enkeli

◆◆Image Credit:
Hugo Simberg [Public domain]
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Wound/File:The_Wounded_Angel_-_Hugo_Simberg.jpg

चॅटरटनचा मृत्यू

मुशाफिरी कलाविश्वातली

चॅटरटनचा मृत्यू 

अठराव्या शतकातली गोष्ट. इंग्लंडमधल्या ब्रिस्टॉल शहरात एका गरीब घरात एक मूल जन्मलं. त्याच्या जन्माच्या आधीच त्याचे वडील वारले होते. घरी फक्त आई आणि मोठी बहीण होते. मुलाच्या जन्मानंतर आईनं एका पोटापाण्यासाठी शिवणकाम, विणकाम करायला सुरुवात केली.

या मुलाचं नाव होतं थॉमस. थॉमसला सारेचजण मंद समजायचे. साडेसहा वर्षांचा झाल्यावरही त्याला काहीच जमत नव्हतं. इतर मुलांसोबत खेळायला तो सरळ नकार द्यायचा. तो एकटाच काहीतरी विचार करत बसायचा. 'मंद' असल्यानं त्याला पहिल्या शाळेतून काढून टाकण्यात आलं !!

थॉमसचे वडील हयात असताना संगीताशी संबंधित काम करायचे. ते कवीही होते आणि त्यांना जुन्या नाण्यांमध्येही रस होता. त्यांनी आणलेल्या एका जुन्या संगीताच्या पुस्तकाचं पण थॉमसची आई शिवणकाम करताना फाडत होती. ते छोट्या थॉमसच्या हाती पडलं. त्यावरची नक्षीदार अक्षरं पाहून थॉमस त्या अक्षरांच्या प्रेमातच पडला. मग आईनं त्याला वाचायला शिकवलं. आता मात्र थॉमस वाचायला शिकला. त्यानं हळूहळू मध्ययुगीन काळातली नक्षीदार अक्षरं, चित्रं असणारी पुस्तकं वाचायला सुरुवात केली.

वयाच्या आठव्या वर्षी त्याला एका धर्मादायी शाळेत घालण्यात आलं. ही शाळा अक्षरश: भयानक होती. थॉमसला ही शाळा एखाद्या तुरुंगासारखी वाटायची. इथले नियम खूप कडक होते आणि नियम तुटले तर शिक्षाही कडक होत्या !!

 वयाच्या दहाव्या वर्षी त्यानं कविता रचायला सुरुवात केली. सुरुवातीला तो धार्मिक कविता करायचा. पण नंतर त्यानं उपहासात्मक काव्य रचायला सुरुवात केली. एखाद्या प्रगल्भ कवीनं केलेल्या कवितेसारखं त्याचं काव्य असायचं.

पंधराव्या वर्षी त्यानं शाळा सोडली. एका वकिलाकडं त्यानं काम करायला सुरुवात केली. काम करून पैसे कमावण्याचा अनुभव तो पहिल्यांदाच घेत होता. त्याचं काम कायद्याच्या दस्तावेजांमधला मजकूर कॉपी करण्याचं होतं. हे काम अगदीच कंटाळवाणं होतं. रिकामा वेळ मिळाला की तो कविता करायचा, रेखाटनं करायचा आणि अधाशासारखं वाचायचा. कॉपी करण्याच्या कामानं कंटाळलेली इतर मुलं त्याची मित्र बनू लागली.

यानंतर थॉमसनं एक शक्कल लढवली. तो मध्ययुगीन भाषेत लिहू लागला. त्यानं स्थानिक मासिकात 'मध्ययुगीन कागदपत्रं' म्हणून काही कागदपत्रं दिलीत. खरंतर ही कागदपत्रं बनावट होती. स्थानिक इतिहासाशी संबंधित अशी ही कागदपत्रं थॉमसनं स्वत:च तयार केली होती !! पण मासिकवाल्यांनी ती कागदपत्रं स्वीकारली. यानंतर थॉमसनं बनावट कागदपत्रं विकण्याचं काम सुरु केलं. तो आता मध्ययुगीन कविता आणि कागदपत्रं विकू लागला !! अर्थातच १५ वर्षांचा थॉमस ही बनावट मध्ययुगीन कागदपत्रं आणि त्यावरचा मजकूर स्वत:च्या प्रतिभेनं लिहीत होता.

कवी होण्याऐवजी बनावटीचं काम कारण्यामागं काही कारणं होती. त्याच्या मनात समाजाविषयी कुठंतरी एक प्रकारचा राग होता. तो प्रचंड हुशार असूनही त्याचं कौतुक कुणीच केलेलं नव्हतं. उलट आजपर्यंत त्याचं खच्चीकरण मात्र बऱ्याच जणांनी केलं होतं. काही वेळेला त्यानं स्वत: कवी असल्याचं सांगितलं पण त्याच्यावर कुणीच विश्वास ठेवला नाही !! कारण लोक त्याला काहीसा मंद समजायचे !! याशिवाय साऱ्या 'मध्ययुगीन' कविता आपण रचल्याचा सांगितलं तर लोक त्या कवितांची टर उडवण्याची शक्यता अधिक होती. त्यामुळं त्यानं स्वत:चं नाव पुढं न आणता एका मध्ययुगीन धर्मगुरूंच्या नावानं आपलं साहित्य पुढं आणलं !!

शेवटी त्यानं वकिलाचं काम सोडून द्यायचं ठरवलं. पण वकिलाशी असणाऱ्या करारामुळं हे अवघड होतं. तो निराशेच्या गर्तेत जाऊ लागला. त्याच्या डोक्यात आत्महत्येचे विचार येऊ लागले. पण त्याला कामावरून सोडून द्यायला शेवटी वकील तयार झाला.

Henry Wallis [Public domain]

थॉमस आता लंडनला येऊन आपलं साहित्य प्रकाशित करण्याचा प्रयत्न करू लागला.. तिथं तो बऱ्याचशा मासिकांच्या प्रकाशकांना भेटला. त्यानं केलेल्या कविता आणि उपहासात्मक लिखाण त्यानं विकलं. खूप सारं लिखाण विकूनही त्याला खूपच कमी पैसे मिळत होते. पैसे वाचवण्यासाठी तो अगदी स्वस्तातल्या लॉजवर राहू लागला. त्याला अन्नासाठीही पैसे उरले नाहीत.अशा अपयशी अवस्थेत त्याला ब्रिस्टॉललाही परत जायचं नव्हतं.

एके दिवशी त्यानं विष पिऊन आत्महत्या केली. दुसऱ्या दिवशी त्या खोलीत बेडवर त्याचं प्रेत मिळालं. मरण्यापूर्वी त्यानं हस्तलिखितांचे तुकडे तुकडे केले होते.

पुढच्या काळात बऱ्याचशा साहित्यिकांसाठी, कलाकारांसाठी थॉमसचं आयुष्य प्रेरणादायी ठरलं !

हेन्री वॉलिस नावाच्या चित्रकारानं त्याच्या मृत्युवरचं चित्र जगप्रसिद्ध झालं. हे चित्र १८५६ मध्ये पूर्ण करण्यात आलं होतं आणि सध्या ते बर्मिंगहॅममधल्या एका कला संग्रहालयामध्ये आहे.    

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ: 

https://www.poemhunter.com/thomas-chatterton/biography/

https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Chatterton

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Death_of_Chatterton

डाॅक्टर

मुशाफिरी कलाविश्वातली

डाॅक्टर

काल झालेल्या 'डाॅक्टर' दिनाच्या साऱ्या डाॅक्टर मंडळींना शुभेच्छा !!

१८७७ ची गोष्ट. इंग्लंडमध्ये फिलिप नावाच्या एका मुलाला एक गंभीर आजार झाला होता. त्याच्या वडिलांचं नाव होता ल्यूक फिल्ड्स. त्याच्यावर उपचार करत होते डॉक्टर मुरे. आजार गंभीर होता आणि मुलगा वाचण्याची शक्यता नव्हती. पण डॉक्टरांनी आपल्यावतीनं सारे प्रयत्न करण्यात काहीही कसर सोडली नव्हती. रुग्ण असणारा मुलगा त्या वर्षी नाताळच्या दरम्यान एके सकाळी वारला.

पण डॉक्टरांचं ते रुग्णाविषयीचं समर्पण, निष्ठा यांचा मुलाच्या वडिलांवर कायमचा प्रभाव पडला. ते इंग्लंडमधले एक सुप्रसिद्ध चित्रकार होते. 

यानंतर बऱ्याच वर्षांनी १८९० मध्ये 'सर ल्यूक फिल्ड्स' यांना एक काम मिळाले. त्यांना 'नॅशनल गॅलरी ऑफ ब्रिटिश आर्ट' साठी स्वत:च विषय निवडून एक चित्र काढायचं होतं. ह्या चित्रात त्यांना सामाजिक वास्तववाद (social realism) दाखवायला सांगितलं होता. ह्या कामाचे त्यांना ३००० पौंड्स मिळाले होते. ही रक्कम त्याकाळात बऱ्यापैकी मोठी होती. पण त्यांनी ह्या चित्रासाठी ही रक्कम कमीच वाटली.

फिल्ड्स यांना आपल्या काळात डॉक्टर कसे असायचे ते चित्रातून दाखवायचं होतं. फिल्ड्स यांच्या डोक्यात हा विषय लगेचच आला होता. पण त्यांनी या चित्रावर काम करायला सुरुवात केली नाही. जवळपास ३-४ वर्षांनी गॅलरीवाले लोक मागं लागल्यानंतर त्यांनी चित्र काढण्यासाठी हालचाल सुरु केली.

फिल्ड्स यांनी मॉडेल म्हणून स्वत:च्या कुटुंबाचाच (आणि स्वत:चा) वापर करायचं ठरवलं. फिल्ड्सनं आपल्या मित्रांना डॉक्टर म्हणून वापरताना चेहरा मात्र स्वत:चे जुने फोटो पाहत स्वत:शी मिळताजुळता काढला. रुग्ण म्हणून स्वत:च्या मुलीला मॉडेल बनवलं. रुग्णाची आई म्हणून एका व्यावसायिक मॉडेलचा वापर केला.

'फिल्ड्स' यांच्या परिवाराचं मूळ मासेमारीशी संबंधित होतं. त्यांचे वडील समुद्रात काम करायचे. त्यांची स्मृती म्हणून 'फिल्ड्स' यांनी चित्रात एक मासेमारीचं जाळंही दाखवलं.

File Page URL: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Doctor_Luke_Fildes_crop.jpg

Attribution : Luke Fildes [Public domain]

दिव्याचा प्रकाश दोनच व्यक्तींवर स्पष्टपणे पडताना दाखवलाय - एक म्हणजे डॉक्टर आणि दुसरी रुग्ण मुलगी. टेबलावरचा औषध आणि कप यापासून डॉक्टर दूर पाहत आहेत. त्यांचं थेट रुग्नाकडं लक्ष आहे. रुग्णासाठी बेड बनवलाय तो दोन खुर्च्यांचा वापर करून. पांढऱ्या रंगाचा night dress घातलेल्या त्या मुलीच्या अंगावर निस्तेज रंगाचं पांघरून आहे. तिचे केस विस्कटलेले असून डावा हात लटकताना दिसतोय. रुग्ण मुलगी शांततेत झोपलेली दिसतीये. उजव्या बाजूला मागं तिचे आई वडील दिसत आहेत. प्रकाश नसल्यानं ते स्पष्ट दिसत नाहीत. वडील उभे आहेत तर आई टेबलावर डोकं ठेवून बसलेली दिसत आहे.  वडिलांनी आपला डावा हात आधार देण्यासाठी आईच्या खांद्यावर ठेवला आहे. पण त्यांचं लक्ष मात्र डॉक्टरांच्याकडे आहे. एकूणच हे सारं दृश्य आर्थिक परिस्थिती फारसी चांगली नसणाऱ्या घरातलं आहे. घरातलं फर्निचर अगदी साध्या प्रकारचं आहे.
हे चित्र प्रदर्शित झाल्यानंतर प्रचंड लोकप्रिय झालं. विशेषतः डॉक्टर मंडळींना हे चित्र खूपच आवडलं. चित्रातल्या डॉक्टरांच्या समर्पणामुळं, रुग्णाला समजून घेण्याच्या हावभावांमुळं या चित्राला खास महत्व होतं. अमेरिका आणि ब्रिटन यांच्या पोस्टाच्या तिकिटांवरही हे चित्र नंतर आलं.

- दुष्यंत पाटील
#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी
संदर्भ:

http://medhum.med.nyu.edu/view/10350
https://www.tate.org.uk/art/artworks/fildes-the-doctor-n01522
https://en.wikipedia.org/wiki/The_Doctor_(painting)

विख्यात चित्रकार धुरंधर (उत्तरार्ध)

मुशाफिरी कलाविश्वातली 

विख्यात चित्रकार धुरंधर (उत्तरार्ध)

धुरंधर भारतात बऱ्याच ठिकाणी फिरले. हा काळ सर्वसाधारण शंभर वर्षांपूर्वीचा होता. या काळातल्या भारतीय स्त्रियांची स्थानिक परंपरेनुसार पोशाख परिधान केलेली चित्रं त्यांनी काढली. ही सारी चित्रं नंतर प्रकाशितही झाली. समीक्षकांनी आणि रसिक मंडळींनी या चित्रांना दाद दिली. या चित्रात समाजाताल्या सर्व स्तरातल्या स्त्रिया पाहायला मिळतात. यातली काही चित्रं सोबत दिली आहेत. या चित्रांमध्ये त्याकाळच्या सिंध प्रांतातली कोळी समाजातली स्त्री, कच्छ प्रांतातली राजपूत स्त्री, म्हैसूर मधली स्त्री, पठाणी स्त्री, झाडूवाली स्त्री, अहमदाबादमधली पाणी घेऊन जाणारी स्त्री, उत्तर भारतातील मुसलमान स्त्री, बंगाली स्त्री, जैन साध्वी, विणकर स्त्री, गवळी स्त्री, मुंबईमधली कोळी समाजातली स्त्री, भिल्ल मुलगी , मिर्झापूरची नर्तिका, तंजावरची नर्तिका, कर्नाटकातील नायकीण, गुरख्याची पत्नी, काश्मिरी स्त्री, दख्खनमधली विधवा स्त्री, भटक्या समाजातली स्त्री आणि त्या काळातल्या इतर बऱ्याच स्त्रियांचा समावेश होतो.

मेवाडमधली स्त्री

पठाण स्त्री

सिंध प्रांतातली कोळी समाजाची स्त्री

अहमदाबादमधली पाणी घेऊन जाणारी स्त्री

धुरंधरांचं लग्न बापूबाई यांच्याशी झालं होतं. पण लग्नानंतर दीड वर्षातच त्या प्लेगनं वारल्या. यानंतर धुरंधरांनी दुसरं लग्न केलं. त्यांच्या दुसऱ्या पत्नीचं नाव होतं गंगुबाई. धुरंदराच्या कलेच्या क्षेत्रातल्या कार्याचं बरंचंसं श्रेय या गंगुबाईंना जातं. घर आणि संसार यांच्या जबाबदाऱ्या गंगुबाईंनी उत्तम प्रकारे पार पाडल्यामुळंच  धुरंधर कलेसाठी व्यवस्थित वेळ देऊ शकले.

धुरंधरांनी आपल्या पहिल्या आणि दुसऱ्या पत्नीचीही बरीचशी चित्रं आणि रेखाटनं केली होती. यातली काही रेखाटनं समोर बसून अगदी कमी वेळेत झटपट केली होती तर काही रेखाटनं फक्त स्मरणशक्तीच्या जोरावर केली होती. अर्थात ही रेखाटनं/चित्रं त्यांनी नंतर पूर्ण केली होती. नोकरीचं पर्व संपल्यानंतर निवृत्तीकाळात त्यांनी आपल्या रेखाटनांच्या वहीतून आपल्या पत्नींची चित्रं वेगळी केली. या साऱ्या चित्रांचं त्यांनी उत्कृष्ठ दर्जाचं कव्हर वापरून एक नवीन पुस्तक बनवलं. या पुस्तकाला त्यांनी नाव दिलं - 'कलेमध्ये माझी पत्नी' (My wife in art). स्वतःच्या हस्ताक्षरात त्यांनी या पुस्तकाला अत्यंत हृदयस्पर्शी अशी प्रस्तावना लिहिली. आपल्या पत्नीच्या स्मृतींस त्यांनी हे पुस्तक समर्पित केलं.

नंतरच्या काळात धुरंधरांच्या कन्येनं हे पुस्तक प्रकाशित करण्याचा बराच प्रयत्न केला. पण ते काही प्रकाशित होऊ शकलं नाही. दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे हे पुस्तक आज कुठं आहे ते कुणालाच माहीत नाही. आपल्या पत्नीच्या चित्रांचा, रेखाटनांचा एखाद्या चित्रकारानं इतक्या प्रेमानं केलेला कदाचित हा एकमेव अल्बम असावा !!

ब्रिटिश काळात 'राव बहादूर' असा एक किताब मोठ्या कार्यासाठी दिला जायचा. ब्रिटिशांकडून धुरंधरांना 'राव बहादूर' हा किताब मिळाला.

निवृत्तीनंतर धुरंधरांना बराच निवांत वेळ मिळू लागला. या काळात त्यांनी आपल्या आयुष्यातल्या आठवणी लिहिल्या. धुरंधरांचा १८९० पासूनच सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् या महाविद्यालयाशी संबंध आला होता. नंतर ते याच महाविद्यालयात शिकवूही लागले. त्यांचा १९३१ पर्यंत या महाविद्यालयाशी संबंध राहिला. धुरंधरांनी जानेवारी १८९० पासून ते जानेवारी १९३१ पर्यंतच्या काळातल्या विविध आठवणी लिहिल्या. हे सारं लिखाण नंतर 'कलामंदिरातील एकेचाळीस वर्षे' या पुस्तकाच्या स्वरूपात प्रकाशित झालं. हे पुस्तक आजही बाजारात मिळतं. या पुस्तकात त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातल्या आणि महाविद्यालयातल्या साऱ्या महत्वाच्या घटना वाचायला मिळतात. कलेच्या विद्यार्थ्याना आणि कलाकारांना उपयोगी असणारं, अशा प्रकारचं हे मराठी भाषेतलं पहिलंच पुस्तक असावं असं मानण्यात येतं. या शिवाय धुरंधरांनी अजून एक महत्वाचं लिखाण केलं. त्यांनी १९३३ च्या दरम्यान 'माझे समकालीन चित्रकार' या शीर्षकाखाली एक लेखमाला लिहिली. या लेखमालेत त्यांनी १५ चित्रकार, त्यांची वैयक्तिक माहिती आणि त्यांच्या कलेची माहिती यांचा समावेश केला. लेखक म्हणूनही त्यांचं कलेच्या क्षेत्रातलं योगदान महत्वाचं मानलं जातं.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:
https://www.indiaart.com/Articles-and-Features/Articles-on-M-V-Dhurandhar-by-Nalini-Bhagwat/Articles-on-M-V-Dhurandhar-by-Nalini-Bhagwat.asp
https://www.livemint.com/Leisure/PaYpPqk31KkultIyyaDVGP/MV-Dhurandhar-Servant-of-the-Raj-painter-of-the-soil.html
https://en.wikipedia.org/wiki/M._V._Dhurandhar

विख्यात चित्रकार धुरंधर (पूर्वार्ध)

मुशाफिरी कलाविश्वातली

विख्यात चित्रकार धुरंधर (पूर्वार्ध)

आपली स्केचबुक आपल्या जवळ ठेवायची त्यांना कॉलेजच्या काळापासूनच सवय होती. जे काही समोर दिसेल त्याचं रेखाटन ते या स्केचबुकमध्ये करत असत. ते भारतात बऱ्याच ठिकाणी फिरले आणि ठिकठिकाणांची रेखाटनं त्यांच्या स्केचबुक्समध्ये आपल्याला पाहायला मिळतात. प्रत्येक रेखाटनाखाली त्यांनी तारीख आणि स्थानही लिहिलेलं आहे. हा काळ विसाव्या शतकातील सुरुवातीचा असल्यानं आपल्याला या रेखाटनांमध्ये इंग्रजांच्या राज्यातलं भारतातलं सामाजिक जीवन पाहायला मिळतं. मृत्यूसमयी त्यांची जवळपास ८० ते ८५ स्केचबुक्स भरली गेली होती. हा एक मोठा अमूल्य खजिना मानला जातो. यामध्ये ३'' X ६'' अशा छोट्या आकाराच्या स्केचबुकपासून ते १२'' X १५'' अशा मोठ्या आकाराची स्केचबुक्स आहेत. यामधली बरीचशी रेखाटनं फक्त पेन्सिलची असली तरी काही रेखाटनं जलरंगात रंगवली आहेत.

ब्रिटिशांच्या काळातले हे प्रसिद्ध चित्रकार कोल्हापूरचे होते, त्यांचं नाव होतं 'महादेव विश्वनाथ धुरंधर' !

कोल्हापूरच्या राजघराण्याशी निष्ठावंत असणाऱ्या एका प्रतिष्ठित घराण्यात महादेव धुरंधर यांचा जन्म झाला. खरंतर त्यांचा जन्म त्याच्या आजोळात म्हणजे मुंबईमधल्या 'फणसवाडी' इथं झाला. यानंतर ते कोल्हापूरमध्येच वाढले. कोल्हापूरमधल्या राजाराम हायस्कूलमध्ये त्यांचं शालेय शिक्षण झालं. रेखाटन करण्यात त्यांचं शालेय काळातही प्रभुत्व होतं आणि त्यांना  शालेय जीवनात चित्रकलेतली वेगवेगळी पारितोषिकं मिळाली  होती .

त्याकाळचे कोल्हापूरमधले सुप्रसिद्ध असणारे चित्रकार म्हणजे 'आबालाल रहिमान.' आबालाल रहिमान यांची चित्रं छोट्या महादेवला लहानपणी खूप आवडायची. एक दिवस त्यांच्या भावानं आबालाल रहिमान यांना छोट्या महादेवाला चित्रकलेमध्ये मार्गदर्शन करण्याची विनंती केली. आबालाल रहिमान यांनी महादेवला रेखाटन आणि चित्र रंगवण्यासाठीच्या काही महत्वपूर्ण सूचना केल्या.

राधा आणि कृष्ण यांचं 

धुरंधर यांनी काढलेलं एक चित्र

मॅट्रिकच्या परीक्षेनंतर महादेव धुरंधर यांना चित्रकलेचं शिक्षण घेण्यासाठी मुंबईच्या सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् मध्ये प्रवेश घेण्याची संधी मिळाली. याठिकाणी धुरंधर कलेचा ध्यास घेऊन शिकले. तिथल्या साऱ्या शिक्षकांचा ते आवडता विद्यार्थी बनले. या काळातला सर जे जे स्कूल ऑफ आर्टस् मधला अभ्यासक्रम लंडनमधल्या रॉयल अकॅडेमी ऑफ आर्टस् या संस्थेच्या तत्त्वांप्रमाणं बनवला होता आणि त्यामध्ये वास्तववादी चित्रकलेला महत्त्व होतं.  चित्रामधली शरीराची प्रमाणबद्धता, बारीकसारीक तपशिलांमधली अचूकता आणि प्रकाशयोजना या गोष्टींचा सखोल अभ्यास या अभ्यासक्रमात होता. वास्तववादी चित्रणावर प्रभुत्व येण्यासाठी या अभ्यासक्रमात रेखाटनं काढण्यावर खूप जास्त भर देण्यात आलेला होता. त्यांना वेगवेगळे विषय असणारी छोट्या छोट्या गोष्टींची कित्येक रेखाटनं करायला लागत असत. रेखाटनांवर एकदा प्रभुत्व आले की मगच तिथं जलचित्रं किंवा तैलचित्रं काढण्याचं शिक्षण दिलं जायचं. इथल्या साऱ्या परीक्षांमध्ये त्यांचा नेहमीच पहिला क्रमांक यायचा !!

विद्यार्थी असतानाच त्यांनी 'महाराष्ट्रीयन स्त्रियांचं स्वयंपाकघरात व्यस्त असतानाचं 'एक रेखाटन काढलं होतं. या रेखाटनाला एका ठिकाणी सर्वोत्कृष्ठ रेखाटनाचं पारितोषिक मिळालं. (सध्या हे रेखाटन औंधच्या कलासंग्रहालयात आहे.) यामुळं धुरंधर यांना प्रेरणा मिळाली. यानंतर धुरंधर यांनी आपली चित्रं 'बॉम्बे आर्ट सोसायटी'च्या प्रदर्शनांमध्ये वरचेवर प्रदर्शित करायला सुरुवात केली.

धुरंधर यांच्या आधी भारतामध्ये चित्रकलेच्या क्षेत्रात राजा रविवर्मा यांचा दबदबा होता. राजा रविवर्मा महाभारत/हिंदू पुराणे यामधल्या घटना आपल्या चित्रांमध्ये दाखवण्याबद्दल विख्यात होते. अर्थातच धुरंधर यांच्यावरदेखील राजा रविवर्मा यांचा प्रभाव होता. धुरंधर हे देखील बऱ्यापैकी धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांनीही हिंदू देवी-देवता यांची चित्रं काढायला सुरुवात केली. इतिहासातल्या घटना दाखवणारी चित्रंही ते काढायचे. पण या शिवाय आजूबाजूच्या समाजात जे काही दिसतंय याचीही ते चित्रं काढायचे. त्यावेळच्या दैनंदिन जीवनातले प्रसंग त्यांच्या चित्रांमध्ये दिसून यायचे. वेगवेगळे सण, धार्मिक विधी किंवा विवाहासारखे कार्यक्रम या विषयीची त्यांची चित्रं आपल्याला पाहायला मिळतात.

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

https://www.indiaart.com/Articles-and-Features/Articles-on-M-V-Dhurandhar-by-Nalini-Bhagwat/Articles-on-M-V-Dhurandhar-by-Nalini-Bhagwat.asp
https://www.livemint.com/Leisure/PaYpPqk31KkultIyyaDVGP/MV-Dhurandhar-Servant-of-the-Raj-painter-of-the-soil.html
https://en.wikipedia.org/wiki/M._V._Dhurandhar

धुक्याचा इशारा

मुशाफिरी कलाविश्वातली

धुक्याचा इशारा

विन्स्लो होमर हा एकोणिसाव्या शतकात होऊन गेलेला एक महान अमेरिकन चित्रकार. याची निसर्गचित्रं तर प्रसिद्ध आहेतच, पण याची अजरामर झालेली चित्रं आहेत ती समुद्राशी संबंधित असणारी चित्रं !! यातल्या बऱ्याचशा चित्रांमध्ये आपल्याला माणसाचं समुद्रातलं जीवन पहायला मिळतं.

विन्स्लोला कलेची आवड लहानपणापासूनच होती. खरंतर ही आवड त्याला आईपासून मिळाली होती. त्याची आई कलाकार होती. ती जलरंगातली चित्रं काढायची. चित्रकलेचं स्वतंत्र असं शिक्षण न घेताच तो 'illustrator' म्हणून कामाला लागला. २० वर्षांच्या illustrator च्या कामात त्यानं वेगवेगळ्या मासिकांसाठी लेखातल्या मजकुराला शोभतील अशी चित्रं त्यानं काढली.

वीस वर्षे व्यावसायिक काम केल्यानंतर होमरनं चित्रकलेचं शिक्षण घ्यायचं ठरवलं. त्याचं चित्रकलेतलं शिक्षण सुरू झालं. एकाच वर्षाच्या आत होमर उत्कृष्ठ चित्रं काढू लागला. त्याच्या आईनं पैसे जमवून त्याला युरोपमध्ये पुढच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न केला. पण याच दरम्यान अमेरिकन नागरी युद्ध सुरु झालं आणि एका मासिकानं त्याला या युद्धात प्रत्यक्षात काय चाललं होतं ते (प्रत्यक्ष रणभूमीवर जाऊन) चित्रांमध्ये टिपण्याचं काम दिलं. तेंव्हा होमरनं युद्धातली दृश्यं, सैनिकांच्या आयुष्यातली दृश्यं, सैनिकांच्या आयुष्यातले निवांत क्षण, त्यांच्या आयुष्यातले कसोटीचे क्षण आपल्या रेखाटनांमध्ये अचूकरीत्या टिपले. युद्ध संपल्यानंतर त्यानं दैनंदिन जीवनातले प्रसंग दाखवणारी बरीच चित्रं काढलीत. या चित्रांमध्ये सुंदर स्त्रिया, लहान मुलं आणि त्यांच्या आयुष्यातले आनंदी आणि निरागस क्षण दिसायचे.

१८८१/८२ या काळात होमर इंग्लंडमधल्या समुद्रकिनाऱ्याजवळच्या एका छोट्याशा खेडेगावात राहायला गेला. त्याच्या २ वर्षाच्या या वास्तव्यात एक चित्रकार म्हणून त्याचा दृष्टिकोन खूपच प्रगल्भ होणार होता. इथल्या स्त्री-पुरुषांच्या आयुष्यातली काटकता त्याला भावली. त्याच्या चित्रांचे विषय आता बदलू लागले. उठावदार रंगांऐवजी तो आता काहीसे मवाळ प्रकारचे रंग वापरू लागला. तो आता मोठ्या आकाराची चित्रं काढू लागला. आशयपूर्ण चित्रं काढण्यावर आता तो भर देऊ लागला. त्याची ह्या काळातली सारी चित्रं फक्त जलरंगातलीच आहेत.

१८८२ च्या शेवटी होमर अमेरिकेत परत आला. त्याची चित्रं पाहून त्याच्या शैलीत झालेला बदल  कलासमीक्षकांच्या पटकन लक्षात आला. बाहुल्यांसारख्या स्त्रियांऐवजी त्याच्या चित्रात आता काटक, न घाबरणाऱ्या, पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून लढणाऱ्या समर्थ अशा स्त्रिया दिसत होत्या.

१८८३ मध्ये होमर समुद्रकिनाऱ्यालगत राहायला गेला. त्याचं घर समुद्राला अगदी लागूनच होतं. या काळात होमर कोळ्यांसोबत समुद्रातही जायचा. आणि तिथं (जहाजावर) चारकोलचा वापर करून रेखाटनं करायचा. हे सारं करतांना कोळ्यांशी संवाद साधायचा, त्यांचं जीवन जवळून पाहायचा. समुद्राशी संबंधित त्यानं जी अजरामर चित्रं काढलीत ती ह्याच काळात. ह्या चित्रांमधलं एक महत्वाचं चित्र म्हणजे ‘धुक्याचा इशारा’ (The Fog Warning). 

◆◆Image credit

Winslow Homer [Public domain]

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Winslow_Homer_-_The_Fog_Warning_-_Google_Art_Project.jpg

या चित्रात आपल्याला एक कोळी होडीत बसलेला दिसतो. मासे पकडण्यात त्याला यश मिळालंय. पण  त्याचं लक्ष जहाजाकडं आहे. क्षितिजावरून धुकं येताना दिसतंय. एकदा का ह्या धुक्यात कोळी अडकला की दिशा समजणं निव्वळ अशक्य. म्हणून धुकं यायच्या आधी त्याला त्या जहाजापर्यंत पोहोचायचं आहे. समुद्राच्या लाटांमधून वाट काढत जहाजापर्यंत पोहोचणं हे एक कठीण काम आहे आणि इथं तर त्याला धुकं येण्यापूर्वी तिथं पोहोचण्यावाचून गत्यंतर नाही !! हे चित्र एक प्रकारची अस्वस्थता निर्माण करतं. चित्रातला कोळी जहाजापर्यंत पोहोचेल की नाही हा चित्र पाहणाऱ्याला प्रश्न पडतो.

काही वेळा आयुष्यात कठीण परीक्षेचे प्रसंग येतात. एखादा मोठा प्रॉब्लेम काही दिवसांच्या अंतरावर येऊन ठेपलेला दिसतो. या प्रॉब्लेममध्ये अडकलं तर आपण काही करू शकणार नाही ही धोक्याची घंटी आपल्या डोक्यात सतत वाजत असते. अशा वेळी आपल्याला काहीतरी मार्ग शोधायचा असतो. बऱ्याचदा या मार्गानं जाणं म्हणजे कठीण काम असतं, पण आपल्याला दुसरा पर्यायच नसतो. आपण शर्थीचे प्रयत्न करून त्या मार्गानं जायला सुरुवात करतो. आणि मग सुरु होते खरे नाट्य. एका बाजूला काळ पुढे चाललेला असतो आणि दुसऱ्या बाजूला आपण !! अशाच प्रकारचा मानसिक तणाव, एक प्रकारचं नाट्य चित्रकारानं ह्या चित्रात टिपलंय.

अमेरिकेतल्या शाळांमध्ये ह्या चित्राचा समावेश कलेच्या पुस्तकांमध्ये पाहायला मिळतो !

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

◆http://www.winslowhomer.org/the-fog-warning.jsp
◆https://www.mfa.org/collections/object/the-fog-warning-31042
◆https://en.wikipedia.org/wiki/The_Fog_Warning

मोनालिसेचं अपहरण

मुशाफिरी कलाविश्वातली

मोनालिसेचं अपहरण

१९११ चं साल होतं. या काळात पॅरिसमध्ये एक भुरटा चोर राहायचा. त्याचं नाव होतं पेरुज्जीओ. हा पेरुज्जिओ त्यावेळी जेमतेम ३० वर्षांचा होता. पॅरिसमधल्या जगप्रसिद्ध 'लुव्र म्युझियम'मध्ये तो काम करायचा. चित्रांसमोर संरक्षक काच बसवण्याचं त्याचं काम होतं.

एके दिवशी त्यानं या म्युझियममधलं एक चित्र चोरण्याचा बेत आखला. खरंतर तो भुरटा चोर होता पण एखादं चांगलं चित्र चोरून नेलं तर आपलं आयुष्य मालामाल बनून जाईल असं त्याला वाटत होतं. एखादं चित्र पळवून न्यायचं आणि काही दिवसांनी गुपचूपपणे ते एखाद्या रसिक कलासंग्राहकाला मोठ्या किंमतीला विकायचं असं त्याच्या डोक्यात होतं.

चोरी करण्यासाठी त्यानं चित्र निवडलं ते 'लिओनार्दो दा विंची'चं 'मोनालिसा' !! हे चित्र त्याकाळात बहुतेक सर्वांना माहित होतं पण ते आजच्यासारखं तेंव्हा जगप्रसिद्ध नव्हतं. पेरुज्जिओ भुरटा चोर होता आणि एखादं जगप्रसिद्ध चित्र चोरण्याचा विचार करण्याची त्याची झेप नव्हती.

एके रात्री पेरुज्जिओ लुव्र म्युझियममध्येच झोपला. त्यानं मोनालिसाचं चित्र भिंतीवरून काढून घेतलं. आणि तो लपून बसला. सकाळी कर्मचाऱ्यांनी म्युझियम उघडल्यानंतर हे चित्र कोटसारख्या कपड्यामध्ये गुंडाळून तो पसार झाला. तो तिथं काम करणाऱ्या लोकांपैकीच एक वाटत असल्यानं तो काहीतरी घेऊन चाललाय हे कुणाच्या लक्षातच आलं नाही.

Image URL: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg

या काळात मोनालिसाला जागतिक पातळीवर प्रसिद्धी मिळाली नव्हती. खरंतर चोरी झालेल्या दिवशी मोनालिसा गायब झाल्याचं कुणाच्या लक्षातच आलं नाही !!  दुसऱ्या दिवशी स्थिर चित्रं काढणारा एक सामान्य कलाकार कलासंग्रहालयात गेलेला असताना त्याला मोनालिसाचं चित्र गायब झालेलं दिसलं. त्याचं असं झालं की त्याला कलासंग्रहालयात थांबून चित्र काढायचं होतं आणि जोपर्यंत मोनालिसाचं चित्र पाहत नाही तोपर्यंत त्याचा चित्र काढण्याचा मूड बनत नव्हता !! त्यामुळं मोनालिसाचं चित्र जागेवर नसल्यानं तो अस्वस्थ झाला. पण मोनालिसाचं चित्रं चोरीला गेलं असावं असा संशय मात्र अजूनही कुणाला येत नव्हता. याचं कारण म्हणजे तिथं कलासंग्रहालयात एक काम चाललं होतं - साऱ्या कलाकृतींची छायाचित्रं काढण्याचं.. त्या काळात छायाचित्रणाचं तंत्रज्ञान इतकं प्रगत नसल्यानं छायाचित्रं काढण्यासाठी कलाकृती सूर्यप्रकाशात न्यावी लागे. त्यामुळं मोनालिसाच्या वाट पाहणाऱ्या कलाकाराला वाटलं की मोनालिसाचं चित्र छायाचित्रणासाठी वर छतावर सूर्यप्रकाशात नेलं असावं. त्यानं मोनालिसा किती वेळात परत येईल ह्याचा अंदाज घेण्यासाठी छायाचित्रणाच्या ठिकाणी (छतावर) जाणाऱ्या कर्मचाऱ्याला माहिती घेण्यासाठी सांगितलं. थोड्या वेळानं तो कर्मचारी परत आला. त्यानं सांगितलं की मोनालिसा छायाचित्रणाच्या ठिकाणी नव्हतीच !!

मोनालिसा जगप्रसिद्ध व्हायला इथंच सुरुवात झाली !!

कलासंग्रहालयवाल्यांनी मोनालिसा चोरीला गेल्याचं जाहीर केल्यावर अक्षरश: जगभरच्या वृत्तपत्रांमध्ये पहिल्या पानावर मोनालिसा झळकली !! ‘चोरी झालेल्या मोनालिसाला शोधण्यासाठी ६० डिटेक्टिव्ह लोकांचा तपास सुरु’ अशा मथळ्याची न्यूयॉर्क टाइम्स मध्ये बातमी आली !! एखादा राष्ट्रीय पातळीवर घोटाळा झाल्यासारखं ह्या बातमीला फ्रान्समध्ये महत्व मिळू लागलं.

अमेरिकेमधले गडगंज संपत्ती असणारे लोक फ्रान्सचा पारंपारिक असणारा ठेवा (चित्रं) अवैधरित्या विकत घेत होते अशा अर्थाच्या बातम्या पसरू लागल्या. अमेरिकन उद्योगपती 'जे पी मॉर्गन' यांच्यावरही संशय घेण्यात आला. महान कलाकार 'पाब्लो पिकासो' हा देखील फ्रेंच पोलिसांच्या संशयातून सुटला नाही.

कलासंग्रहालय जवळपास एक आठवडाभर बंदच होते. ते उघडल्यावर लोक मोनालिसाच्या चित्राची रिकामी झालेली जागा पाहण्यासाठी गर्दी करू लागले !! ही रिकामी जागा साऱ्या फ्रेंच लोकांना देशासाठी लज्जास्पद बाब वाटत होती !!

आपण चोरलेल्या चित्रामुळं इतकं महाभारत घडेल असं त्या पेरूज्जिओला अजिबातच वाटलं नव्हतं.. त्यानं काही काळ ते चित्र लपवूनच ठेवण्याचा निर्णय घेतला. त्यानं पेटीच्या तळाशी ते चित्र लपवून ठेवलं !! पोलीस त्याला शोधत शोधत त्याच्या घरी आले. पण चोरी झालेल्या दिवशी आपण वेगळ्याच ठिकाणी होतो हे सिद्ध करणं त्याला अगदीच सोपं गेलं !! मोनालिसाच्या चित्रासाठी वर्तमानपत्रांनी मोठमोठी बक्षिसं जाहीर केली. पण आपण पकडले जाऊ या भीतीनं पेरूज्जिओ पुढं आलाच नाही !! याकाळात आपल्या वडिलांना लिहिलेल्या एका पत्रात त्यानं आपलं नशीब उजळणार असून आपण मालामाल होणार असल्याचं लिहिलं होतं..

जवळपास सव्वादोन वर्षांनी पेरूज्जिओ पेटीमध्ये मोनालिसाचं चित्र ठेवून इटलीला परत आला. तिथल्या 'फ्लोरेन्स' नावाच्या शहरात तो एका कलाकृतींच्या व्यापाऱ्याला तो भेटला. पेरूज्जिओनं त्याला मोनालिसाच्या मूळ कलाकृती दाखविली. व्यापाऱ्यानं शहानिशा करून घेण्यासाठी तज्ज्ञ व्यक्तीला बोलावलं. पेरूज्जिओला भरमसाठ रक्कम देण्याचं त्यानं मान्य केलं होतं. पेरूज्जिओ मोठ्या समाधानानं घरी गेला. थोड्याच वेळात पेरूज्जिओच्या घराची बेल वाजली. पण दार उघडताच त्याला समोर पोलीस दिसले !!!

लोकांची सहानुभूती मिळवण्यासाठी पेरुज्जिओनं एक शक्कल लढवली. मोनालिसाचं चित्रं मुळचं इटालियन असून ते फ्रान्समध्ये नव्हे तर इटलीमध्ये असायला हवं, ह्या देशप्रेमाच्या उद्देशानं ते चित्रं त्यानं इटलीमध्ये आणल्याचं तो आता सांगू लागला ! त्याला वाटत होतं की तो अशा वक्तव्यामुळं इटलीमध्ये हिरो बनेल !

पण असं काही झालं नाही, पेरूज्जिओला ८ महिन्यांचा तुरुंगवास झाला !

नंतर मोनालिसाला फ्रान्समध्ये परत देण्यात आलं !! मोनालिसा पुन्हा एकदा लुव्र कलासंग्रहालायात आली..

काही दिवसातच पहिल्या महायुद्धाचे ढग जमू लागले आणि मोनालिसाच्या बातम्या वृत्तपत्रात येणं बंद झालं !!

- दुष्यंत पाटील

#ज्ञानभाषामराठीप्रतिष्ठान
#माझीशाळामाझीभाषा
#कारागिरी

संदर्भ:

🍀 https://www.npr.org/2011/07/30/138800110/the-theft-that-made-the-mona-lisa-a-masterpiece
🍀 https://www.historytoday.com/archive/months-past/mona-lisa-stolen-louvre
🍀 https://edition.cnn.com/2013/11/18/world/europe/mona-lisa-the-theft/index.html
🍀 https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Peruggia
🍀 https://allthatsinteresting.com/vincenzo-peruggia-mona-lisa-theft